Ο χώρος του κέντρου στον οποίο επέλεξε να κινηθεί ο Γεώργιος Παπανδρέου είναι ένας πολιτικός χώρος στον οποίο η δογματική ασυνέπεια είναι ενδημικό φαινόμενο

Ο Αργύρης Μαμαρέλης είναι εκπαιδευτικός. Διδάκτορας του London School of Economics and Political Science, εργάστηκε ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ελληνικό Παρατηρητήριο. Έχει πραγματοποιήσει σειρά ερευνών και δημοσιεύσεων σχετικά με τις μειονότητες στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον ψυχρό πόλεμο στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια.

Ερ. Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής της μελέτης με τον τίτλο «Γεώργιος Παπανδρέου», εκδόσεις Πελοπόννησος;
Απ. Η ιδέα ήταν του Θεόδωρου Λουλούδη εκδότη της εφημερίδας “Πελοπόννησος” και του ομώνυμου εκδοτικού οίκου. Η εφημερίδα με κέντρο την Πάτρα είναι μια από τις ιστορικότερες ελληνικές εφημερίδες και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι ένα από τα σημαντικότερα μέσα ενημέρωσης στη Δυτική Ελλάδα και να κυκλοφορεί καθημερινά στην Αχαΐα, Αιτωλοακαρνανία, Ηλεία και στην Αθήνα. Το 2016 η εφημερίδα γιόρτασε τα 130 χρόνια κυκλοφορίας της και μεταξύ πολλών επετειακών δράσεων και εκδηλώσεων ο εκδότης πήρε την απόφαση να προχωρήσει στην έκδοση μιας σειράς εμπεριστατωμένων βιογραφιών Αχαιών Πρωθυπουργών και Προέδρων της Δημοκρατίας που έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην ελληνική ιστορία του 19ου και 20ου αιώνα –ένα εγχείρημα τολμηρό και αισιόδοξο σε μια καταθλιπτική εποχή που οι εκδοτικοί κολοσσοί και ακόμα περισσότερο οι περιφερειακές εφημερίδες κλείνουν η μια μετά την άλλη.

Ερ. Ποιος ήταν ο πολιτικός Γεώργιος Παπανδρέου;
Απ. Η παρουσία του Γεωργίου Παπανδρέου στην ελληνική ιστορία του 20ού αιώνα ήταν αδιάκοπη και οι ρόλοι που έπαιξε πολλοί. Απλός στρατιώτης στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, νομάρχης στον εθνικό διχασμό, εξόριστος στη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου, πρωθυπουργός στα Δεκεμβριανά, ηγέτης του ανένδοτου αγώνα, πρωθυπουργός στην τελευταία καμπή πριν τη Δικτατορία της 21ης Απριλίου, σύμβολο του αντιδικτατορικού αγώνα. Ο Γεώργιος Παπανδρέου πολιτεύθηκε μέσα σε εθνικούς θριάμβους και συντριβές, με το πολιτικό σύστημα της χώρας να εξαϋλώνεται και να προσπαθεί να ανακάμψει, με τη δημοκρατία τον περισσότερο καιρό να βρίσκεται αποδυναμωμένη και υπό αμφισβήτηση. Άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του και βοήθησε σημαντικά στη θωράκιση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, στην ενηλικίωση του πολιτικού συστήματος και στη δικαιότερη κοινωνική ενσωμάτωση.
Ήταν ένας αυτοδημιούργητος πολιτικός, που κατάφερε να υπερβεί τις προσδοκίες της ταπεινής καταγωγής του με όχημα την παιδεία. Η επίδραση αυτού του βιώματος είναι εμφανής σε πολλές από τις πτυχές της πολιτικής του δράσης που εστίαζαν στην πολιτική χειραφέτηση και την κοινωνική ενσωμάτωση μεγάλων κοινωνικών στρωμάτων.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν επίσης ένας δεινός ρήτορας. Ο πολιτικός λόγος του ήταν ένα γοητευτικό κράμα μεστότητας, επιγραμματικότητας και πνευματικότητας που δημιουργούσε συναισθηματική επαφή με ποικίλα κοινωνικά στρώματα. Μπορούσε να γίνει κατεδαφιστικός για τους αντιπάλους του, χωρίς όμως ο λόγος του να είναι χυδαίος ή βίαιος. Δεν χρησιμοποιούσε τον πολιτικό του λόγο μόνο ως όπλο στον πολιτικό ανταγωνισμό, αλλά του έδινε και μια παιδαγωγική διάσταση. Ξέφευγε συχνά από την πολιτική σκοπιμότητα να πείσει ή να αντικρούσει και υπενθύμιζε αρχές, εξηγούσε πολιτικά συστήματα και ιδέες.
Ήταν επίσης πολέμιος του ολοκληρωτισμού. Αποστρεφόταν κάθε μορφή δικτατορίας και πλήρωσε το τίμημα με φυλακίσεις και εξορίες. Ήταν φανατικός αντικομουνιστής και θεωρούσε ότι ο κομμουνισμός είναι μια βάναυση δικτατορία. Από την άλλη μεριά, ήταν ένθερμος πολέμιος της μοναρχίας. Πίστευε ότι η μοναρχία στερούνταν ηθικής βάσης και ότι απευθυνόταν μόνο σε καθυστερημένες κοινωνίες και πολιτικά συστήματα.

Ερ. Ποιες δυσκολίες συναντήσατε κατά την συλλογή των ιστορικών πηγών;
Απ. Το διαθέσιμο υλικό είναι πλούσιο και δεν υπήρξαν ιδιαίτερα προβλήματα, εκτός βέβαια από τις συνηθισμένες για κάθε ιστορικό δυσκολίες στην αξιολόγηση και σύνθεση των πηγών. Ο Γεώργιος Παπανδρέου παραμένει και σήμερα μια πολιτική προσωπικότητα που εγείρει πάθη και η ψύχραιμη εκτίμηση της πορείας του είναι αρκετά δύσκολη.

Ερ. Μέσα στο βιβλίο έχετε και φωτογραφίες. Πώς προέκυψε όλο αυτό το υλικό;
Απ. Προέκυψε από το αρχείο των Ιδρυμάτων «Γεώργιος Παπανδρέου» και «Κωνσταντίνος Καραμανλής». Δύο ιδρύματα τα οποία λειτουργούν υποδειγματικά και τα οποία -μεταξύ των άλλων- διαθέτουν πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Ερ. Λένε ότι στην συγγραφή μιας βιογραφίας πρέπει να αποφεύγουμε την αγιογραφία αλλά και την δαιμονοποίηση. Αλήθεια για ποιο λόγο;
Απ. Η συγγραφή μιας βιογραφίας έχει συνήθως δύο κίνητρα. Είτε το μίσος, είτε την λατρεία, γι’ αυτό και στις περισσότερες περιπτώσεις οι βιογραφίες είναι είτε αγιογραφίες, είτε λίβελοι. Στην δική μου περίπτωση δεν υπήρχε τέτοιο ζήτημα γιατί το εγχείρημα μου ξεκίνησε από ένα τηλεφώνημα ενός φιλόδοξου εκδότη –τον οποίο δεν γνώριζα προσωπικά- και ο οποίος με εξαιρετικό επαγγελματισμό μου ζήτησε να γράψω μια σειρά νηφάλιων βιογραφιών ξεκινώντας από αυτή του Γεωργίου Παπανδρέου.

Ερ. Έχουν γραφεί άλλο βιβλία πέρα από το δικό σας που να αναφέρονται στον Γεώργιο Παπανδρέου;
Απ. Είναι πολλά τα βιβλία αυτά, τα περισσότερα με θετικό ή διθυραμβικό πρόσημο για τον Γεώργιο Παπανδρέου. Δεν θα ήθελα να αναφερθώ σε κάποιο συγκεκριμένο, είναι όμως ιδιαίτερες οι αναφορές που κάνουν στα βιβλία τους ο Άγγελος Αγγελόπουλος, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ο Σπυρίδων Μαρκεζίνης.

Ερ. Μερικοί ιστορικοί έγραψαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν δογματικά ασυνεπής και πολιτικά αντιφατικός. Πώς όμως του δόθηκε το όνομα «γέρος της δημοκρατίας»;
Απ. Στη μακρά πολιτική διαδρομή του ο Γεώργιος Παπανδρέου συγκρούστηκε αμείλικτα τόσο με την αριστερά, όσο και με τη μοναρχία, αλλά αντίστροφα βρέθηκε να είναι συνοδοιπόρος και των δύο, εισπράττοντας και από τις δύο μεριές κατηγορίες για δημαγωγία και ακροβασίες. Δέχθηκε αμείλικτη κριτική εξίσου από την αριστερά, όσο και από τη δεξιά και κατηγορήθηκε για ασυνέπεια και αντιφατικότητα από τους πολιτικούς του αντιπάλους.
Οι κατήγοροί του έχουν δίκιο. Ήταν πράγματι δογματικά ασυνεπής και πολιτικά αντιφατικός και τα παραδείγματα είναι πολλά. Ενθουσιώδης σοσιαλιστής, καταληψίας στη νεότητα, ταγμένος αντικομουνιστής στην ωριμότητα, αντιμοναρχικός και πολέμιος της δεξιάς, αλλά και υποψήφιος με την Ε.Ρ.Ε., αμείλικτος διώκτης της αριστεράς στα Δεκεμβριανά του 1944, συνοδοιπόρος της στον ανένδοτο αγώνα το 1961.
Σίγουρα όμως υπάρχουν και κάποιες καλές δικαιολογίες για αυτές τις ακροβασίες. Ο χώρος του κέντρου στον οποίο επέλεξε να κινηθεί ο Γεώργιος Παπανδρέου είναι ένας πολιτικός χώρος στον οποίο η δογματική ασυνέπεια είναι ενδημικό φαινόμενο. Από τη φύση του το κέντρο έχει ως σημείο πολιτικής αναφοράς τον συμβιβασμό και τη συνδιαλλαγή με τα άκρα που το περιβάλλουν. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι το σύνολο των σύγχρονων του Γεωργίου Παπανδρέου πολιτικών του κέντρου (Σοφοκλής Βενιζέλος, Ηλίας Τσιριμώκος, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κ.ά.) έχουν δεχθεί αντίστοιχες κατηγορίες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε επιπλέον και την «ατυχία» μιας μακράς πολιτικής πορείας 60 χρόνων μέσα στα δραματικότερα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας του αιώνα που πέρασε, κάτι που έκανε ακόμα πιο δύσκολη τη διατήρηση μιας ευθύγραμμης και δογματικά καθαρής πορείας
Όμως μέσα σε όλες τις αντιφάσεις του, τις παλινωδίες και τους συμβιβασμούς, παρέμεινε πάντα ένας γνήσιος κοινοβουλευτικός και ένας ένθερμος υπερασπιστής της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Λίγοι ήταν αυτοί που αμφισβήτησαν την προσήλωσή του στον κοινοβουλευτισμό και τη δημοκρατία. Η αγωνιστικότητά του παρέμενε ίδια τόσο στα πρώτα πολιτικά του βήματα, όσο και στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Η θέση του Γεωργίου Παπανδρέου στην κοινοβουλευτική ιστορία της Ελλάδας είναι δεσπόζουσα και ο ρόλος που διαδραμάτισε στον εκσυγχρονισμό και την ισχυροποίηση της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ήταν καταλυτικός. Κέρδισε μάλλον δίκαια τον τίτλο «γέρος της δημοκρατίας».

Ερ. Είναι από τους λίγους πολιτικούς που είχε ταπεινή καταγωγή και εξαιρετική πνευματική παιδεία και ρητορική δεινότητα. Αυτά μόνο τον βοήθησαν να ανέλθει στον στίβο της πολιτικής σκηνής;
Απ. Στο ξεκίνημα του αυτά ήταν τα όπλα του. Ο Παπανδρέου ήταν ο παρίας που προσπαθούσε να βρει την ευκαιρία του χωρίς να διαθέτει οικογενειακό πολιτικό τίτλο ή ισχυρούς προστάτες.

Ερ. Ιδιαίτερη ευαισθησία είχε με το χώρο της Παιδείας. Έγινε και υπουργός της Παιδείας αλλά πέρασε και ριζοσπαστικά μέτρα. Ποια ήταν τα πιο σημαντικά;
Απ. Η πιο χειροπιαστή και ορατή παρακαταθήκη του Γεωργίου Παπανδρέου βρίσκεται στο έργο του στην παιδεία. Υπήρξε νεόφιλος και μορφωσιολάτρης. Η ευαισθησία του στην υπόθεση της παιδείας ήταν βιωματική και για αυτόν τον λόγο ήταν γνήσια και ειλικρινής, χωρίς τα κίνητρά του να είναι πολιτικά ή ψηφοθηρικά. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν αντιμετώπισε την παιδεία απλώς ως στείρο ιδανικό ή μια κρατική υποχρέωση, αλλά τη σύνδεσε με την έννοια την κοινωνικής δικαιοσύνης και με τη δημιουργία προϋποθέσεων κοινωνικής ανέλιξης. Η δωρεάν παιδεία, το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών, η αποκέντρωση των πανεπιστημίων είναι ίσως οι χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις που αντανακλούν αυτές τις αντιλήψεις. Οι παρεμβάσεις του στην παιδεία αποδείχθηκαν διαχρονικές και σε μεγάλο βαθμό καθόρισαν την κατεύθυνση, τις αρχές και το ύφος του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος μέχρι τις μέρες μας.

Ερ. Η οικογένεια Παπανδρέου έβγαλε τρεις Πρωθυπουργούς. Υπάρχει κάτι ανάλογο στην ελληνική ιστορία;
Απ. Ασφαλώς, η ιστορία της οικογένειας Παπανδρέου δεν είναι τόσο πρωτότυπη. Αντίστοιχη είναι και η ιστορία των δυναστειών Μαυρομιχάλη, Ζαΐμη και Ράλλη.

Ερ. Η ιστορική σειρά της εφημερίδας «Πελοπόννησος» έχει και συνέχεια. Ποια άλλα βιβλία ετοιμάζονται τους προσεχείς μήνες;
Απ. Συνεχίζουμε με την έκδοση της βιογραφίας του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και του Στυλιανού Γονατά και έπεται συνέχεια.

Ερ. Ποια ιστορικά βιβλία της εποχής που γράψατε το βιβλίο σας θα μας προτείνατε να διαβάσουμε;
Απ. Ένα εξαιρετικό βιβλίο είναι το «Καταστροφές και θρίαμβοι» του Στάθη Καλύβα. Παρουσιάζει με έναν διεισδυτικό τρόπο τις αντιφάσεις και τα επαναλαμβανόμενα ρεπερτόρια της ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας ελληνικής πολιτικής ιστορίας.