Συνέντευξη του Στέφανου Μίλεση στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

Εκείνος που γνωρίζει το παρελθόν έχει σίγουρο και εξασφαλισμένο το μέλλον του

Ερ. Από πότε ξεκίνησε το ενδιαφέρον σας για την ιστορία του Πειραιά;
Απ. Γεννήθηκα στον Πειραιά, όπως και ο πατέρας μου και ο παππούς μου που ήταν όλοι τους ναυτικοί. Από παιδί άκουγα διαρκώς ιστορίες του λιμανιού, για ταξίδια, θάλασσες, πλοία αλλά και ιστορίες των συνοικιών του. Βλέπετε οι συνοικίες του Πειραιά τα παλαιότερα ειδικά χρόνια, ήταν μικρογραφίες των τόπων προέλευσης των ανθρώπων που τις κατοικούσαν. Στην Υδραίικη συνοικία οι Υδραίοι, πιο πάνω στη Πλατεία Καρπάθου Δωδεκανήσιοι, κ.ο.κ. Ο Πειραιάς συνεπώς ως πόλη σε ωθούσε να την εξερευνήσεις. Περπατώντας στους δρόμους, περιφερόσουν σε διαφορετικά κεφάλαια γεωγραφίας και ιστορίας. Μια φορά σε μικρή ηλικία θυμάμαι με πήρε ο πατέρας μου να πάμε στο νεκροταφείο στην «Ανάσταση». Εκεί ο Δήμος είχε στήσει ένα μνημείο που κάθε 11η Ιανουαρίου τιμούσε τους νεκρούς από το λεγόμενο συμμαχικό βομβαρδισμό Άγγλων και Αμερικάνων του 1944. Τότε εγώ με παιδική αφέλεια γύρισα και είπα στον πατέρα μου «κάνεις λάθος Γερμανοί είναι που μας βομβάρδισαν», στο σχολείο μας είχαν πει μόνο για τον βομβαρδισμό του ’41. Έτσι ανακάλυψα ότι η πόλη είχε πολλά που έπρεπε να ανακαλύψω μόνος μου. Ξεκίνησα με αφετηρία εκείνη την επίσκεψη να ψάχνω και μέχρι σήμερα η αναζήτηση συνεχίζεται.

Ερ. Έχει ο Πειραιάς μεγάλη ιστορία;
Απ. Εκτός της αρχαίας ιστορίας, οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν ότι ο Πειραιάς δημιουργήθηκε εκ νέου το Δεκέμβριο του 1835, όταν η πρωτεύουσα της χώρας μεταφέρθηκε στην Αθήνα. Για να υπάρχει πρωτεύουσα έπρεπε ως προϋπόθεση να υπάρχει δίπλα της μια πόλη που να εξασφαλίζει τη τροφοδοσία της, το εμπόριό της, τη βιοτεχνία της. Κι αυτή η πόλη ήταν ο Πειραιάς, αφού δρόμοι δεν υπήρχαν και η Αθήνα έπρεπε από κάπου να τροφοδοτείται. Αντίθετα με όλους τους υπόλοιπους Δήμους της Αθήνας, ο Πειραιάς δε δημιουργήθηκε από την επέκταση της πρωτεύουσας, αλλά γεννήθηκε την ίδια εποχή που γεννήθηκε και η Αθήνα και απείχε από αυτήν οκτώ χιλιόμετρα. Υπάρχει λοιπόν τεράστια ιστορία πόλης, που δυστυχώς βρισκόταν στο περιθώριο λόγω της γειτνίασης με το μεγαθήριο της Αθήνας.

Ερ. Δεν ήταν δύσκολη η συλλογή του υλικού και των πηγών για τον Πειραιά;
Απ. Υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία για τον Πειραιά όσο παράξενο και αν μας φαίνεται αυτό. Μέχρι τώρα όλοι όσοι ασχολούνταν με την ιστορία της πόλης, όφειλαν να ξοδεύουν πολλά χρήματα για να αποκτήσουν σπάνια βιβλία, τα οποία υποτίθεται ότι φώτιζαν ιστορικές περιόδους. Για παράδειγμα ένας ιστορικός του 1970, έγραφε για ένα γεγονός, ανατρέχοντας σε βιβλίο παλαιότερου ιστορικού του 1950. Το λάθος όμως έτσι, επαναλαμβάνονταν διαρκώς. Ο σύγχρονος ιστορικός έθετε και μια υποσημείωση ότι την πληροφορία που έγραψε, την είχε πάρει από παλαιότερη πηγή κι έτσι έδιωχνε από πάνω του την ενοχή του πιθανού λάθους. Αντί να κάνω τα ίδια, προτίμησα να ξαναγράψω την ιστορία από την αρχή. Ανέτρεξα στις εφημερίδες της εποχής για την όποιο συμβάν αναζητούσα. Πήγαινα και πάω απευθείας στις ίδιες τις πηγές. Πολύ λίγο στηρίζομαι σε παλαιότερα βιβλία του είδους. Συνάδελφοι του ίδιου αντικειμένου μπαίνουν στο σπίτι μου και βλέποντας ότι στη βιβλιοθήκη μου δεν έχω βιβλία ιστορίας Πειραιά, παραξενεύονται και ρωτούν πού έχω κρυμμένα τα βιβλία - πηγές μου. Αδυνατούν να πιστέψουν ότι μπορεί κάποιος να ξεφυλλίσει χιλιάδες φύλλα εφημερίδας του 1850 για να μάθει για ένα μόνο περιστατικό.

Ερ. Αν σκεφτούμε ότι η πόλη έχει αλλάξει που ανακαλύψατε αυτό το σπουδαίο φωτογραφικό υλικό;
Απ. Δεν είμαι οπαδός του γνωμικού που λέει «μια φωτογραφία αξίζει όσο χίλιες λέξεις». Αν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε η παγκόσμια λογοτεχνία, τα μοναδικά έργα τέχνης που ο λόγος έχει δημιουργήσει. Αντί αυτών θα υπήρχαν μόνο φωτογραφίες. Έχω μάθει να τις χρησιμοποιώ ως συνοδεία κειμένων και μόνο. Δηλαδή κύριο ρόλο έχει το κείμενο, με τη φωτογραφία να είναι ενδεικτική του θέματος. Κάθε φορά ανάλογα με το θέμα μου, απευθύνομαι σε ανθρώπους που είναι συλλέκτες ή σε οικογένειες που γνωρίζω ότι διαθέτουν τέτοιο υλικό. Και μου τις δίνουν γιατί ξέρουν ότι δεν θα τις χρησιμοποιήσω μόνο ως φωτογραφίες, αλλά θα τις «ντύσω» με όμορφο κείμενο που θα τις αναδείξει. Εννοώ ότι εάν σε μια φωτογραφία περπατά μια οικογένεια σε ένα πάρκο, οι συλλέκτες φωτογραφίας θα δουν το πάρκο. Εγώ θα δω την οικογένεια και ως συνοδευτικό κείμενο της φωτογραφίας θα δώσω μια ιστορία για την οικογένεια.

Ερ. Σε ποια περίοδο αναφέρεται το βιβλίο σας «Πειραϊκές ιστορίες», εκδόσεις Κυριακίδη;
Απ. Αναφέρεται στην περίοδο του Μεσοπολέμου καθώς θεωρώ ότι υπάρχουν οι πιο αντιφατικές ιστορίες εκείνη την εποχή. Στην ίδια πόλη συνυπάρχουν ιστορίες των προσφύγων, ιστορίες ναυτικών, αλλά και ιστορίες μια πλούσιας αστικής τάξης που ζει σε κοντινή απόσταση με τους υπόλοιπους. Στον Πειραιά της εποχής που περιγράφω, ο εφοπλιστής ζούσε στην ίδια γειτονιά με το θερμαστή του πληρώματος και κάποιος μπορούσε μόνο να τους διακρίνει από τα διαφορετικά σπίτια τους. Το ίδιο συνέβαινε και στην πόλη. Από τη μια είχαμε την πορνεία στα βούρλα, τα καμπαρέ της Τρούμπας και από την άλλη τις επαύλεις του Τσίλερ στην Καστέλλα, την αίγλη των ξενοδοχείων του Νέου Φαλήρου.

Ερ. Ποια είναι η καλύτερη εποχή στην ιστορία του Πειραιά;
Απ. Είναι η εποχή που ο Πειραιάς απέκτησε το προσωνύμιο Μαγχεστρία της Ανατολής. Δηλαδή του Μάντσεστερ της Ανατολής. Αυτό συνέβη με την ναυτική εμπορική και βιοτεχνική ανάπτυξη της πόλης από το 1854 και μετά. Από υπολιμεναρχείο της Ύδρας που ήταν, έφτασε να γίνει το μεγαλύτερο λιμάνι της Μεσογείου. Στα μηχανουργεία της πόλης κατασκευάζονταν πλοία, βαγόνια σιδηροδρόμων και μεταλλικές γέφυρες. Βιομηχανίες χημικών, λιπασμάτων, δεξαμενές, υφαντουργίες, ατμοκύλινδροι. Τα πάντα έφεραν πάνω την ένδειξη «Μηχανοποιεία Πειραιώς». Όταν πριν λίγο καιρό πήγα στην Καλαμάτα είδα ότι οι δέστρες των πλοίων στην αποβάθρα της, ήταν κατασκευασμένες στον Πειραιά.

Ερ. Ποιοι πολιτικοί ή δήμαρχοι αγάπησαν την Πόλη;
Απ. Όλοι οι δήμαρχοι των πρώτων χρόνων της επαναδημιουργίας της πόλης, που δεν δημάρχευαν απλά, αλλά ευεργετούσαν τη πόλη. Ακόμα κι αν δεν ήταν δήμαρχοι τα ονόματά τους θα ήταν γνωστά από τις ευεργεσίες που άφησαν πίσω τους. Οπωσδήποτε ο πρώτος δήμαρχος ο Κυριάκος Σερφιώτης που έπρεπε να φτιάξει τα πάντα από την αρχή. Ανέλαβε μια έρημη πολίχνη με αποστολή να την κάνει πόλη. Γενικά όλοι οι Δήμαρχοι από το 1835 έως και το 1940 ήταν καλοί, προσέθεταν κάτι στην πόλη. Ο Πειραιάς μεταπολεμικά ατύχησε γενικώς με τους δημάρχους. Άλλωστε οι περισσότεροι εξ αυτών δεν έμεναν και δεν μένουν στον Πειραιά. Πώς να καπετανέψεις ένα πλοίο αν δεν βρίσκεσαι στη γέφυρά του;

Ερ. Γράφετε για συνοικίες για περιοχές. Ποιες από αυτές ήταν ονομαστές και γιατί;
Απ. Το μεγαλύτερο βάρος της ιστορίας έπεσε στους νησιώτες που πρώτοι εγκατέλειψαν τα νησιά τους, διαβλέποντας τη μελλοντική ανάπτυξη του Πειραιά ως λιμένα. Και αυτοί υπήρξαν πρώτοι οι Υδραίοι. Η πρώτη συνοικία που δημιουργήθηκε στον Πειραιά ήταν των Υδραίων. Μέχρι και ο μέγας ναυμάχος ο Μιαούλης θέλησε να μείνει στον Πειραιά ακολουθώντας τους συμπατριώτες του, για αυτό άλλωστε και η εμπορικότερη ακτή στο λιμάνι καλείται Ακτή Μιαούλη. Μετά ακολούθησαν οι Χιώτες, αλλά όχι με την ίδια ένταση γιατί είχαν ήδη εγκατασταθεί στη Σύρο και είχαν δημιουργήσει την Ερμούπολη. Υδραίοι και Χιώτες λοιπόν ήταν οι πρώτοι έποικοι. Ακολούθησαν αλλά χρόνια αργότερα και αφού η πόλη είχε κάπως διαμορφωθεί Μανιάτες, Κρητικοί, Δωδεκανήσιοι, Θρακιώτες, Κρανιδιώτες, Σαντορινιοί, Βατικιώτες και πολλοί άλλοι.

Ερ. Ποια σπουδαία κτίρια χτίστηκαν και άφησαν ιστορία;
Απ. Κορυφαίο όλων βεβαίως ήταν και είναι το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς που άνοιξε τις πύλες του το 1895. Ορθώθηκε για να δείξει ότι ο Πειραιάς δεν ήταν μόνο Τρούμπα και λιμάνι, αλλά υπήρχε και πνευματικό υπόβαθρο. Ανέβαζε οπερέτες, κλασικά έργα και συμφωνικές ορχήστρες. Τα τελευταία χρόνια βρισκόταν σε άθλια κατάσταση και ανέβαζε παραστάσεις χαμηλού επιπέδου. Έφτασαν να γίνονται μέχρι επιδείξεις πλαστικών τάπερ στο εσωτερικό του. Ευτυχώς σήμερα το Δημοτικό Θέατρο αποκαταστάθηκε εκ βάθρων. Ένα θέμα βεβαίως είναι η επιλογή των έργων που ανεβάζει. Βλέπετε σε ένα κτήριο που κυριαρχεί το κόκκινο βελούδο, οι πολυέλαιοι και 23 ανάγλυφα θεωρεία δεν μπορεί να ανεβάζεις νέα σκηνή ή πειραματικό θέατρο. Δεν μπορεί να βγαίνουν στη σκηνή με τζιν και αθλητικά παπούτσια! Όσο καλή υπόθεση κι αν έχει το έργο, το περιβάλλον του θεάτρου ακυρώνει τέτοιους είδους παραστάσεις.

Ερ. Αλήθεια γνωρίζουν οι Πειραιώτες την ιστορία τους;
Απ. Όταν το 2009 ξεκίνησα εντατικά να αρθρογραφώ στις εφημερίδες για την ιστορία του Πειραιά, να δίνω διαλέξεις, ο κόσμος ερχόταν πιο πολύ από περιέργεια. Ελάχιστοι ασχολούμασταν με το συγκεκριμένο αντικείμενο. Δημιούργησα και ένα ιστολόγιο το Πειραιόραμα στο οποίο περιέγραφα σκηνές από την ιστορία της πόλης. Στο διαδίκτυο σε μια τεράστια πόλη όπως ο Πειραιάς, ήμασταν στην κυριολεξία δύο ή τρεις που κάναμε αυτή τη δουλειά. Μετά από επτά χρόνια μπορώ να περηφανεύομαι ότι έκανα την ιστορία του Πειραιά μόδα. Σωματεία, σύλλογοι, ενώσεις, της πόλης καταγράφουν την ιστορία τους γνωρίζοντας πόσο μεγάλη σημασία έχει να γνωρίζεις το παρελθόν σου. Ακόμα και καταστήματα εμφανίστηκαν στον Πειραιά που γράφουν στις πινακίδες τους τις ημερομηνίες ίδρυσής τους. Σουβλατζίδικα και μπαρμπέρικα γράφουν «από το 1929». Πρώτα θυμάμαι έμπαινα στα ίδια να ρωτήσω για να συμπληρώσω την ιστορία μιας πλατείας και δεν γνώριζαν να μου πουν. Σήμερα όλοι γνωρίζουν. Στο διαδίκτυο εκατοντάδες ομάδες έχουν συσταθεί και «ανεβάζουν» παλιές φωτογραφίες. Δυστυχώς όμως μένουν μόνο σε αυτές. Ο Έλληνας αποφεύγει να διαβάσει. Προτιμά να κοιτά φωτογραφίες.

Ερ. Γνωρίζω ότι έχετε και άλλο υλικό για τον Πειραιά. Πόσο μεγάλο αρχείο έχετε και πώς σκοπεύετε στο μέλλον να το αξιοποιήσετε;
Απ. Πρόσφατα συμπλήρωσα τα 600 κείμενα τοπικής ιστορίας. Σκεφτείτε ότι το βιβλίο για τον Πειραιά του Μεσοπολέμου που μόλις κυκλοφόρησε περιλαμβάνει 60 ιστορίες της συγκεκριμένης περιόδου. Υπάρχει η εποχή της δημιουργίας της σύγχρονης πόλης του Πειραιά, η εποχή της κατοχής και της αντίστασης, αλλά και η μεταπολεμική εποχή, η περίοδος της επταετίας και η εποχή της μεταπολίτευσης. Θα ήταν ευχής έργο αν και οι υπόλοιπες περίοδοι ιστορίας δημοσιεύονταν.

Ερ. Ο Πειραιάς έχει και ομάδες ποδοσφαίρου. Έχετε μερικές σελίδες για την ιστορία τους. Ποια η σχέση Πειραιά και Ολυμπιακού;
Απ. Ο Πειραιάς βέβαια έχει και τον Εθνικό, και τον Ατρόμητο Πειραιώς και πολλές άλλες ομάδες. Η αλήθεια είναι ότι ο Ολυμπιακός υπήρξε ο πρεσβευτής της πόλης σε Ελλάδα και εξωτερικό. Ο Πειραιώτης Καπετάνιος με καταγωγή από την Άνδρο βρισκόταν στην Ουρουγουάη με το Πειραιώτη ναύτη που είχε καταγωγή από τις Σπέτσες και κοινό θέμα συζήτησης είχαν την πορεία του Ολυμπιακού. Ο Πειραιάς αναζητούσε να βρει τρόπο έκφρασης απέναντι στη τεράστια Αθήνα που έριχνε τη σκιά της πάνω του. Δύο κοντινές πόλεις με διαφορετικές όμως νοοτροπίες ανθρώπων. Ο Πειραιάς ήταν της εργατιάς, των ναυτικών, του λιμανιού. Εάν υπήρχε από τότε μελέτη τοπικής ιστορίας αυτή η διαφορετικότητα θα είχε βρει έκφραση. Όμως δεν υπήρχε. Κι έτσι η έκφραση που αναζητούσε ο κόσμος βρέθηκε στο γήπεδο και στον Ολυμπιακό. Ο εργατικός Πειραιάς ένοιωθε περήφανος όταν η ομάδα του αποσπούσε τα πρωταθλήματα από την Πρωτεύουσα πλούσια τότε Αθήνα. Τώρα βέβαια αυτά έχουν λάβει ανεξέλεγκτες καταστάσεις που ταλανίζουν το ποδόσφαιρο ως άθλημα. Προτιμώ να στέκομαι στη ρομαντική πλευρά της ιστορίας. Απλά θα ήθελα να περάσει το ότι η σχέση θα πρέπει να είναι αμφίδρομη. Ο Πειραιάς έχει τον Ολυμπιακό που τον εκπροσωπεί αλλά και ο Ολυμπιακός έχει τον Πειραιά που τον ανέδειξε και τον αγάπησε υπέρμετρα.

Ερ. Ποια είναι η ανταπόκριση του αναγνωστικού κοινού στο βιβλίο σας;
Απ. Ο κόσμος στον Πειραιά έδειχνε ότι το περίμενε. Αν αυτή η δίψα της αναμονής θα περάσει και στα βιβλιοπωλεία είναι κάτι που δεν το γνωρίζω. Πιστεύω όμως ότι και εκεί θα υπάρξει η ανάλογη ανταπόκριση.

Ερ. Ποια ευχή θα κάνατε για τον Πειραιά;
Απ. Οι γειτονιές με το ιδιαίτερο χρώμα καταγωγής δεν υπάρχουν πλέον. Η ισοπέδωση έκανε όλες τις συνοικίες να μοιάζουν ίδιες. Αυτό που μπορεί όμως να διατηρηθεί είναι η γνώση του παρελθόντος. Εύχομαι λοιπόν οι Πειραιώτες να γνωρίζουν την ιστορία της πόλης τους, γιατί έτσι ίσως την σεβαστούν περισσότερο. Ίσως σεβαστούν τα μνημεία της, να μην τα σπάνε, να μην τα γράφουν με σπρέι, να σεβαστούν τα παλαιά νεοκλασικά και να μην τα γκρεμίζουν για να τα μετατρέψουν σε πάρκινγκ. Το κέρδος που θα εισπράξουν θα είναι εφήμερο, γιατί σε μια άσχημη πόλη δεν θα ανοίγουν καταστήματα και το πάρκινγκ θα είναι άχρηστο. Ας προτιμήσει λοιπόν το νεοκλασικό και ας βρει άλλο τρόπο αξιοποίησης. Εκείνος που γνωρίζει το παρελθόν είναι σίγουρο και εξασφαλισμένο το μέλλον του.