Η ζωή στη Σμύρνη ήταν συναρπαστική εξίσου για όλους ή τουλάχιστον για τους περισσότερους

Ο Σπύρος Γόγολος γεννήθηκε το 1975 στα Ιωάννινα. Είναι φιλόλογος, ερασιτέχνης συγγραφέας και έχει εργαστεί στη δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση. Δίδαξε για 14 χρόνια στο Κέντρο Διδασκαλίας Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Έχει ασχοληθεί με τη νεότερη και σύγχρονη βαλκανική ιστορία, καθώς και με την τελευταία περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το πρώτο του βιβλίο με τίτλο: "Στην καρδιά της Αυτοκρατορίας, Θεσσαλονίκη-Κωνσταντινούπολη-Σμύρνη (1905-1912)" εκδόθηκε το 2011. Διακρίθηκε ως το καλύτερο στην κατηγορία του από τον βιβλιοκριτικό Δ. Κούρτοβικ. Το 2013 μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στην Τουρκία. Τόσο η ελληνική, όσο και η τουρκική έκδοση απέσπασαν εγκωμιαστικές κριτικές από διακεκριμένους Έλληνες και Τούρκους βιβλιοκριτικούς, καθώς και από τις μεγαλύτερες ελληνικές και τουρκικές εφημερίδες και περιοδικά.

Ερ. Αλήθεια πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής; Ποιες είναι οι δυσκολίες που συναντήσατε;
Απ. Η ιδέα της συγγραφής του συγκεκριμένου βιβλίου ήταν εν πολλοίς και θέμα τύχης. Στη ζωή όλα μοιάζουν απίθανα μέχρι να γίνουν πιθανά». Ίσως τελικά ο Κοέλιο είχε δίκιο, όταν έλεγε ότι το σύμπαν συνωμοτεί! Τουλάχιστον για τη συγγραφή του δεύτερου βιβλίου μου το σύμπαν όντως συνωμότησε! Έγραφα ακόμη το πρώτο μου βιβλίο, όταν σε κάποιο παλαιοπωλείο στο Μοναστηράκι, «ανακάλυψα» σκονισμένο και χωρίς εξώφυλλο ένα βιβλίο, το οποίο περιείχε μικρές ιστορίες ανώνυμων προσφύγων από τη Σμύρνη του 1922. Επρόκειτο για ιστορίες απλών καθημερινών ανθρώπων, που και αυτές όμως έχουν το ενδιαφέρον τους, όπως υποστηρίζει στον Καισαρίωνα ο Καβάφης. Ενώ πάσχιζα να βρω τρόπο να το αξιοποιήσω στη συγγραφή του βιβλίου, δεν τα κατάφερα και το άφησα τελικά αχρησιμοποίητο σε κάποιο ράφι της βιβλιοθήκης μου. Η συνέχεια της συμπαντικής συνωμοσίας εκδηλώθηκε στο αεροδρόμιο Ατατούρκ της Κωνσταντινούπολης, όταν πήγα για την τουρκική έκδοση του πρώτου μου βιβλίου. Καθόμουν σε ένα από τα εστιατόρια του αεροδρομίου, περιμένοντας την πτήση της επιστροφής. Κάποια στιγμή, ένας κομψός ηλικιωμένος Άγγλος μου ζήτησε πολύ ευγενικά να καθίσει στο τραπέζι μου, γιατί δεν υπήρχε άλλο ελεύθερο τραπέζι και φυσικά δεν του αρνήθηκα. Πιάνοντας συζήτηση, του εξήγησα το λόγο για τον οποίον βρισκόμουν στην Κωνσταντινούπολη και όταν άκουσε ότι η υπόθεση του προς έκδοση στην Τουρκία βιβλίου μου εκτυλίσσεται και στη Σμύρνη, άρχισε να μου διηγείται την ιστορία του παππού του, ο οποίος έζησε στη Σμύρνη μέχρι την καταστροφή. Η ιστορία του ήταν συγκλονιστική! Όση ώρα μου τη διηγούνταν προσπαθούσα να σημειώνω πρόχειρα σε διάφορα κομμάτια από χαρτί. Του εξήγησα ότι όλα όσα μου λέει θα μπορούσαν να αποτελέσουν υλικό για ένα βιβλίο, το οποίο θα διέφερε από τα τόσα πολλά που έχουν γραφεί για τη Σμύρνη. Συμφώνησε και πριν αποχαιρετιστούμε, μου είπε ότι αυτή είναι Μία ιστορία που δε γράφτηκε! Έτσι, προέκυψε και ο τίτλος του δεύτερου βιβλίου μου. Κάπως έτσι, ξεκίνησα να συγγράφω το δεύτερο βιβλίο, το οποίο τώρα κρατάτε στα χέρια σας. Οι δυσκολίες κατά τη συγγραφή ήταν από πολλές ως ανυπέρβλητες. Πολλά γεγονότα αποδίδονταν από διαφορετικές πηγές, σε κοντινές μεν αλλά διαφορετικές ημερομηνίες. Πρόβλημα επίσης υπήρξαν οι διαφορετικές πληροφορίες από τις διάφορες βιογραφίες του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, καθώς και οι ανέκδοτες ιστορίες που υπάρχουν γι’ αυτόν τον ηγέτη. Δυσχέρεια επίσης αποτέλεσε το γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1912-1922, στην οποία εκτυλίσσεται η υπόθεση, συνέβησαν πολλές αλλαγές στη Σμύρνη (ονόματα καταστημάτων, διοικητές, αξιωματούχοι), οι οποίες έπρεπε να συμπεριληφθούν, προκειμένου το κείμενο να είναι αξιόπιστο και έγκυρο.

Ερ. Αν αναλογιστούμε την απόσταση από εκείνη την εποχή δεν είναι δύσκολο να αναμετρηθούμε με τη μικρασιατική καταστροφή; Γιατί η μικρασιατική καταστροφή θεωρείται μέχρι σήμερα αποφράδα μέρα της ιστορίας μας;
Απ. Ο Σεπτέμβριος του 1922 ίσως θα έπρεπε να θεωρείται η μαύρη ημερομηνία της νεοελληνικής ιστορίας και όχι ο Μάιος του 1453. Ο λόγος είναι ότι τον Σεπτέμβριο του 1922 ο ελληνισμός ξεριζώθηκε οριστικά από τη Μικρά Ασία και χάθηκε η μακραίωνη παρουσία του, κάτι που δε συνέβη το 1453. Από την άλλη βέβαια η έλευση των Μικρασιατών στην Ελλάδα δημιούργησε τις συνθήκες για τον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη του καχεκτικού ελληνικού βασιλείου. Μέσα από την καταστροφή λοιπόν ήρθε η δημιουργία.

Ερ. Ο τίτλος του βιβλίου σας είναι «Σμύρνη, μια ιστορία που δε γράφτηκε», εκδόσεις Επίκεντρο. Γιατί διαλέξατε αυτό τον τίτλο;
Απ. Η επιλογή του τίτλου δεν είναι τυχαία. Για τη Σμύρνη έχουν γραφεί πολλές ιστορίες και βιβλία, κυρίως στην Ελλάδα αλλά και όχι μόνο. Μελετώντας περισσότερο την ιστορία εκείνης της περιόδου, καταρχάς διαπίστωσα την άγνοιά μου και ότι τα περισσότερα κατοπινά μου διαβάσματα απείχαν παρασάγγας από την ιστορική πραγματικότητα και την αλήθεια. Το βιβλίο, το οποίο με έβαλε σε άλλες ράγες και με έκανε να ψάξω περισσότερο ήταν το εξαιρετικό «Σμύρνη, ο Χαμένος Παράδεισος», του Giles Milton. Εκεί, μου παρουσιάστηκε η Σμύρνη στις πραγματικές της διαστάσεις. Διαπίστωσα ακόμη ότι στην νεοελληνική λογοτεχνία, τόσο σε παλαιότερους συγγραφείς, όσο και σε νεότερους που ασχολήθηκαν με το θέμα, πάλι η Σμύρνη αποδίδεται κατά μία έννοια «μονόπλευρα». Πουθενά δε φωτίζονται όλες οι πτυχές, πουθενά δεν προβάλλονται όλες οι απόψεις, πουθενά δεν «ακούγονται» όλες οι φωνές. Και η Σμύρνη πριν το 1922 είχε πολλές «φωνές», τις οποίες δυστυχώς απώλεσε η σημερινή πόλη. Έτσι λοιπόν επέλεξα να γράψω κάτι για τη Σμύρνη, το οποίο θα αποδίδει όσο περισσότερο γίνεται την ιστορική πραγματικότητα και την αλήθεια. Γι’ αυτό και ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος διχασμένος, ο οποίος προσπαθεί να ανακαλύψει την πραγματική του ταυτότητα, όπως ακριβώς και η Σμύρνη, μια πόλη διχασμένη, μια πόλη με πολλαπλές ταυτότητες.

Ερ. Έχω διαβάσει αρκετά βιβλία για τη Σμύρνη αλλά το δικό σας έχει μια άλλη προσέγγιση. Πώς επιλέξατε αυτή την προσέγγιση;
Απ. Μελετώντας περισσότερο την ιστορία εκείνης της περιόδου, καταρχάς διαπίστωσα την άγνοιά μου. Το αντίστοιχο κεφάλαιο της Ιστορίας, το οποίο διδάχτηκα στην Γ’ Λυκείου, ως υποψήφιος της 3ης δέσμης αλλά και τα περισσότερα κατοπινά μου διαβάσματα απείχαν παρασάγγας από την ιστορική πραγματικότητα και την αλήθεια. Το βιβλίο, το οποίο με έβαλε σε άλλες ράγες και με έκανε να ψάξω περισσότερο ήταν το εξαιρετικό «Σμύρνη, ο Χαμένος Παράδεισος», του Giles Milton. Εκεί, μου παρουσιάστηκε η Σμύρνη στις πραγματικές της διαστάσεις. Διαπίστωσα ακόμη ότι στην νεοελληνική λογοτεχνία, τόσο σε παλαιότερους συγγραφείς, όσο και σε νεότερους που ασχολήθηκαν με το θέμα, πάλι η Σμύρνη αποδίδεται κατά μία έννοια «μονόπλευρα». Πουθενά δε φωτίζονται όλες οι πτυχές, πουθενά δεν προβάλλονται όλες οι απόψεις, πουθενά δεν «ακούγονται» όλες οι φωνές. Και η Σμύρνη πριν το 1922 είχε πολλές «φωνές», τις οποίες δυστυχώς απώλεσε η σημερινή πόλη.

Ερ. Ο ήρωάς σας ο Φίλιπ Πάρκερ είναι βρετανός διπλωματικός υπάλληλος και περιγράφει τα γεγονότα στη Σμύρνη. Η επιλογή του έγινε τυχαία ή προτιμήσατε μια ουδέτερη μαρτυρία για να είναι το μυθιστόρημα πιο ελκυστικό;
Απ. Δεν είναι ούτε τυχαία, ούτε ουδέτερη. Ο Φίλιπ Πάρκερ είναι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα σμυρνιού. Μπορεί να ανήκει στην υψηλή κοινωνία αλλά νομίζω ότι όλοι οι κάτοικοι της Σμύρνης είχαν κάποιο θέμα ταυτότητας, όπως συμβαίνει άλλωστε με τους πολίτες όλων των μεγάλων και ξακουστών πόλεων, με υπερτονισμένη την ταυτότητα του Σμυρνιού. Μπορεί να ήταν κάποιος λεβαντίνος ή Έλληνας αλλά ήταν πρώτα Σμυρνιός. Επίτηδες επέλεξα έναν ήρωα με πολλαπλές ταυτότητες, γιατί αυτό ήταν στην ουσία και η Σμύρνη. Μια πόλη με πολλαπλές ταυτότητες. Ήρωας και πόλη στην ουσία είναι το ίδιο πράγμα στο βιβλίο. Μέσα από τη ζωή και την αναζήτηση του ήρωα ανακαλύπτει ο αναγνώστης την πόλη. Δεν πρόκειται για μια γραμμική εξέλιξη της υπόθεσης.

Ερ. Διαβάζοντας το μυθιστόρημα γοητεύτηκα από τις περιγραφές και τη ζωή στη Σμύρνη. Ήταν τόσο μυθική λοιπόν η ζωή στη Σμύρνη;
Απ. Η ζωή στη Σμύρνη ήταν συναρπαστική εξίσου για όλους ή τουλάχιστον για τους περισσότερους. Τόσο γιατί η υψηλή της πολυεθνική κοινωνία απολάμβανε τον πλούτο και τις ευκολίες της ζωής, όπως και οι κάτοικοι των ευρωπαϊκών μεγαλουπόλεων, όσο και γιατί η ίδια η πόλη έδινε αναρίθμητες ευκαιρίες για οικονομική και κοινωνική άνοδο σε χιλιάδες φτωχούς ανθρώπους, οι οποίοι συνέρρεαν από όλη την ηπειρωτική Ελλάδα, το Αιγαίο και τη μικρασιατική ενδοχώρα, με την ελπίδα της καλύτερης ζωής.

Ερ. Η αστική τάξη περνούσε πλούσια και ζούσε στη χλιδή. Πίστευε ότι κάποτε θα τελειώσει αυτό το όνειρο;
Απ. Η αστική τάξη της Σμύρνης μάλλον έπασχε από κάποιο είδους αυτισμού, όπως αποδείχτηκε. Είτε γιατί είχε υπερβολική εμπιστοσύνη στις δυνάμεις της, είτε γιατί υπολόγιζε, όπως αποδείχτηκε λανθασμένα, στην Ευρώπη, είτε στην τουρκική μεγαλοψυχία, η οποία δεν εκδηλώθηκε. Το γεγονός ότι οι μεγαλοαστοί αγόραζαν εισιτήρια για την όπερα και τα θέατρα ενώ στα περίχωρα της πόλης βρίσκονταν οι τσέτες του Κεμάλ αυτό ακριβώς δείχνει.

Ερ. Με εντυπωσιάζει που χρησιμοποιείτε πραγματικά πρόσωπα τα οποία μας εκμυστηρεύονται τα σχέδιά τους αλλά μας εκφράζουν και τις ανησυχίες τους. Δεν είναι δύσκολο να περιγράψεις την εποχή μα και να αναφερθείς σε αυτά τα πρόσωπα;
Απ. Πράγματι είναι δύσκολο, καθώς πρόκειται για δευτεραγωνιστές, τριταγωνιστές ή και κομπάρσους της Ιστορίας, για τους οποίους λίγες γραμμές μονάχα γράφτηκαν. Αυτό όμως από την άλλη, λύνει τα χέρια στο συγγραφέα, γιατί έχει το περιθώριο να μορφοποιήσει και να παρουσιάσει πιο εύκολα τους ήρωές του.

Ερ. Μέσα από τη διήγηση του Φίλιπ ταξιδεύουμε και φτάνουμε μέχρι το τέλος την καταστροφή. Γιατί ενώ οι Τούρκοι επικράτησαν έκαψαν τη Σμύρνη;
Απ. Εδώ τώρα ανοίγουμε ένα μεγάλο θέμα. Ακόμη δε μπορούμε να αποφανθούμε με σιγουριά για το ποιος έβαλε τη φωτιά στη Σμύρνη, αν και οι περισσότερες μαρτυρίες συνηγορούν ότι τη φωτιά την έβαλαν άτακτοι Τούρκοι. Το ίδιο πιστεύω και εγώ. Αλλά υπάρχουν διπλωματικά έγγραφα που δεν παίρνουν σαφή θέση, όπως και η τουρκική άποψη, η οποία υποστηρίζει ότι οι Αρμένιοι και οι Έλληνες έβαλαν τη φωτιά. Το θέμα είναι γιατί δεν έγινε κάτι, ώστε να κατασβεστεί η φωτιά, με δεδομένο ότι η Σμύρνη διέθετε σύγχρονη, για τα τότε δεδομένα, πυροσβεστική υπηρεσία, η οποία χρηματοδοτούνταν από τους Lloyds του Λονδίνου (Σάιμς).

Ερ. Το προηγούμενο βιβλίο σας «Στην καρδιά της αυτοκρατορίας», μεταφράστηκε στην τουρκική γλώσσα. Για αυτό το μυθιστόρημα ποια θα είναι η στάση των γειτόνων μας
Απ. Όντως το προηγούμενο βιβλίο μου μεταφράστηκε στα Τουρκικά και μάλιστα σημείωσε και μεγάλη επιτυχία στην Τουρκία. Ελπίζω να ακολουθήσει και το δεύτερο βιβλίο ανάλογη πορεία.

Ερ. Και στα δυο βιβλία σας ασχολείστε με την υπόλοιπη Ελλάδα και όχι με τα Ιωάννινα όπου ζείτε. Τι σας γοητεύει από αυτή την αναζήτηση;
Απ. Μάλλον με την Ανατολή και όχι με την Ελλάδα. Ο λόγος είναι ότι η Ανατολή είναι μαγική, όσο κι αν τον τελευταίο καιρό έχει γίνει δυστυχώς αρκετά επικίνδυνη. Θα σας παραπέμψω σε ένα απόσπασμα από το βιβλίο μου για να νιώσετε τη δύναμη της Ανατολής: «Δεν υπάρχει ωραιότερο πράγμα από το να πετάς πάνω από τη Μέση Ανατολή. Η απεραντοσύνη της ερήμου, οι καταπράσινες οάσεις, οι πολύχρωμες πόλεις, τα καμπαναριά των εκκλησιών και οι μιναρέδες των τζαμιών, τα αναρίθμητα αρχαιολογικά μνημεία, οι πανέμορφες ακτές της Μεσογείου και η Ερυθρά Θάλασσα. Οι μοναδικές, γεμάτες ενέργεια, ανατολές του ήλιου και οι μυστηριακές μας διανυκτερεύσεις στην έρημο σε σκηνές, οι ατελείωτες νυχτερινές συζητήσεις γύρω από τις αναμμένες φωτιές, η μοναδική φιλοξενία των Αράβων και των Βεδουίνων και ο μυστικισμός της Ανατολής. Ήταν τα ωραιότερα χρόνια της ζωής μου».

Ερ. Πέρα από τη συγγραφή πως περνάτε τον υπόλοιπο χρόνο σας;
Απ. Δυστυχώς, ο ελεύθερος χρόνος μου είναι ελάχιστος. Η συγγραφή δεν αποτελεί για μένα βιοποριστικό μέσο, οπότε πολλές ώρες αφιερώνονται στην εργασία μου αλλά και στις ανάγκες της οικογένειας. Θα μπορούσα να πω ότι τα ταξίδια και η αναζήτηση της χαλαρότητας με φίλους είναι ο καλύτερος τρόπος για μένα για να περνάω τον ελεύθερο χρόνο μου.

Ερ. Τι θα προτείνατε στους αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;
Απ. Θα τους πρότεινα να είναι χαλαροί και αισιόδοξοι, γιατί η σημερινή εποχή που ζούμε δεν είναι ούτε η πιο δύσκολη, ούτε η πιο αβέβαιη, όπως συνηθίζουμε να λέμε. Αυτό μάλλον το λέμε, γιατί η αμέσως προηγούμενη εποχή από τη δική μας χαρακτηριζόταν από ευημερία και σταθερότητα. Διαβάζοντας το βιβλίο θα το συνειδητοποιήσουν καλύτερα, όταν «ζήσουν» την τραγικότητα των ηρώων του βιβλίου.