Η ποιητική γραφή θα εξακολουθήσει να ασκεί το θεμελιώδες προνόμιο να προπορεύεται και να προβλέπει ή να προσβλέπει στα νέα τοπία του ανθρώπου

Ερ. Ποιοι ποιητές σας επηρέασαν;
Απ. Συνειδητά κι ασύνειδα ουκ ολίγοι. Κι ακόμα με επηρεάζουν. Είναι σαν τους συντρόφους μας σε ταξίδια, σε πένθη και δείπνα. Μακρύς ο κατάλογος...

Ερ. Πότε ξεκίνησε το ταξίδι σας στην συγγραφή;
Απ. Στη μέση των γυμνασιακών μου χρόνων. Δημοσίευσα πρώτη φορά στη Φιλολογική Βραδυνή και στη Νέα Εστία.

Ερ. Ποια ήταν η αφορμή για να εκδοθεί η ποιητική συλλογή «Για ένα πιάτο χόρτα»;
Απ. Την αφορμή την υπαγορεύει συνήθως το ποιητικό εγώ. Ο μηχανισμός μου διαφεύγει. Συμβαίνει στα εσώτερα φύλλα του είναι. Ίσως το κλείσιμο τριών χρόνων από το προηγούμενο ποιητικό μου βιβλίο.

Ερ. Γράφετε « Πότε και πώς μπόρεσαν/όλα αυτά τα βουνά,/οι λίμνες να γίνουν λέξεις». Απ. Είναι η ποίηση μια παρηγορία ή ένα βάλσαμο για τον ανθρώπινο πόνο;
Η γραφή ως μηχανή ηθικής. Γράφουμε εαυτούς. Γραφόμαστε πάει να πει μαθαινόμαστε. Γράφω επειδή δεν στρεβλώνομαι. Συλλέγω τις λέξεις δηλαδή εντοπίζω και ταξινομώ ό, τι το χάος επιτρέπει τη δεδομένη στιγμή να ταξινομηθεί. Γράφουμε για να αντιμετωπίσουμε τον εχθρό, την αστάθεια του είναι.

Ερ. Γράφετε «Για σένα μόνο για σένα/ και μόνο γι’ απόψε/ θα σου τραγουδήσει σειρήνα». Πώς γίνεται τα ποιήματά σας να μας αγγίζουν μέσα στο βάθος της ψυχής και της καρδιάς;
Απ. Αν και καταδικασμένοι παιδιόθεν σε θάνατο, γράφουμε. Ο πλέον ευφυής, ο πλέον διεξοδικός τρόπος απεμπλοκής από τη μελαγχολία του χρονικά πεπερασμένου εγώ.

Ερ. Στην εποχή μας με τα τόσα προβλήματα μπορεί ακόμη η ποίηση να μας βοηθήσει να ανεβούμε λίγο ψηλότερα;
Απ. Αλίμονο αν δεν το πίστευα βαθιά. Έχω τονίσει και άλλοτε ότι ανήκω σ’ εκείνους που εξακολουθούν να πιστεύουν σταθερά ότι η ποίηση δεν είναι κατ´ ανάγκην παιδί της ταραγμένης ή μη εποχής της. Φρονώ μάλιστα ότι ως η κατ’ εξοχήν τέχνη του επαΐοντος - να υπογραμμίσω εδώ τον οξυδερκή ορισμό του Γουάλας Στήβενς «Poetry is the scholar’s art» - η ποίηση θα συνεχίσει και στα χρόνια που έρχονται να εκλύει οραματική σοφία, ανατέμνοντας και αναδιανέμοντας τη σκληρή ύλη της πραγματικότητας που μας περιβάλλει ενίοτε τόσο ασφυκτικά. Η ποιητική γραφή θα εξακολουθήσει να ασκεί το θεμελιώδες, σύμφυτο με τον εαυτό της προνόμιο, δηλαδή να προπορεύεται και να προβλέπει ή να προσβλέπει στα νέα τοπία του ανθρώπου. Η μεταφορά, αυτή η σημαίνουσα ρηματική τάξη, που ουσιώνει και στοιχειώνει μαζί την ποίηση, θα δίνει όλο και περισσότερα εχέγγυα διατήρησης της παμπάλαιας ισορροπίας, ότι δηλαδή το φαντασιακό υπάρχει στο βαθμό που υπάρχει ζωή στον πλανήτη Γη. Πάνω από τις θανάσιμα γραφικές κάποτε παραστάσεις της φαινομενολογίας του κόσμου, θα υπάρχει πάντοτε μέσω της ποιήσεως η μεγάλη δυνατότητα της διαστολής της συνείδησης, της ικανότητας δηλαδή να παραμείνουμε λειτουργικοί σε δεύτερο βαθμό θέασης.
Αναμφίβολα η ποίηση θα εξακολουθεί να ενεργεί παλίντροπα - από τη μια θα την έλκει και θα την ελκύει ο πόλος του πραγματικού και ό,τι αυτό μπορεί ενδεχομένως να σημαίνει, κι από την άλλη θα τη διεγείρει το φαντασιακό με όλη τη δυναμική του. Στο αναμφισβήτητο χάος που είναι έτοιμο ανά πάσα στιγμή να ανοίξει μπροστά μας, χάος που υπονοούν και επαπειλούν μεταξύ άλλων οι πυρηνικοί εξοπλισμοί, με αφοπλιστική μάλιστα ειλικρίνεια, προοιωνίζοντας το βιολογικό μας τέλος, έρχεται η ποίηση αυτών των καιρών να μας βοηθήσει να δούμε με καθαρότερα μάτια την τάξη στη θέση της αταξίας, το ρυθμό στη θέση της αναρχίας και της αρρυθμίας.

Ερ. Έχετε διαγράψει μια σπουδαία πορεία όχι μόνο μέσα από την ποίηση αλλά και ως συγγραφέας ταξιδιωτικών βιβλίων. Πώς τα συνδυάσατε αυτά τα δυο είδη γραφής;
Απ. Ανήκω σ΄ εκείνους που πιστεύουν ότι η γραφή είναι ενιαία. Ισχυρίζομαι συνεπώς ότι γράφω όλα αυτά τα χρόνια ένα και το αυτό κείμενο. Γνωρίζουμε άλλωστε από παλιά ότι όντως, παρόλο που η μορφή και οι τόνοι έκφρασης διαφέρουν, το πεζογραφικό μήνυμα και το ανάλογο ποιητικό παραμένει το ίδιο. Αξίζει να παραθέσω τι απήντησε στα ίδια ερωτήματα περί ποιήσεως του Γουάνγκ Τζιλίνγκ, ο Γου Κιάο, αρκετούς αιώνες πριν, στην Κίνα, στα χρόνια της δυναστείας Κινγκ. Απλώς για να υπογραμμιστεί η διαχρονικότητα του φαινομενικά βασανιστικού αυτού ψευδό-διχασμού, απομονώνω ενδεικτικά τα εξής, τονίζοντας τα κρίσιμα σημεία: «Το μήνυμα είναι σαν το ρύζι. Γράφοντας πρόζα, μαγειρεύεις ρύζι. Γράφοντας ποίηση, μετατρέπεις το ρύζι σε ρυζόκρασο. Όταν μαγειρεύεις ρύζι, το σχήμα του ρυζιού δεν αλλάζει, όταν όμως μετατρέπεις το ρύζι σε κρασί, τότε αλλάζει τόσο το σχήμα όσο και η υφή του. Το μαγειρεμένο ρύζι σε χορταίνει για να μπορέσεις να ζήσεις- αυτή είναι η φυσιολογική πορεία των ανθρώπινων πραγμάτων. Το κρασί, από την άλλη πλευρά, σε μεθάει- κάνει τη θλίψη χαρά και τη χαρά θλίψη. Η επίδραση του είναι πέρα από κάθε λογική εξήγηση.» Αυτά και άλλα αξιοσημείωτα αναπτύσσονται στην Τέχνη της Συγγραφής - μαθήματα δημιουργικής γραφής από τους Κινέζους δασκάλους, που κυκλοφόρησε ήδη δέκα τρία χρόνια πριν από τις εκδόσεις του Κέδρου.

Ερ. Για μερικές δεκαετίες μείνατε ως διπλωματικός υπάλληλος στο εξωτερικό. Σας έλειψε πατρίδα; Αρκεί μόνο η νοσταλγία για να επιστρέψει ο Έλληνας πίσω στην πατρίδα;
Απ. Η πατρίδα μας είναι και η γλώσσα μας. Στηρίχθηκα σ΄ αυτήν. Προσπάθησα να κάνω τη νοσταλγία μου για την Ελλάδα βιβλία. Δεν ήταν τελικά ψευδαίσθηση, ούτε εμμανής αυτισμός. Ήταν διαμονή κι αυτή ενός άλλου βαθμού στα ίδια χώματα, στα ίδια άγια νερά μας. Η πατρίδα άλλωστε υπάρχει στα κύτταρά μας. Ενδέχεται να μας περιτριγυρίζει σε όλα τα όνειρά μας. Εμείς δεν το καταλαβαίνουμε ως ανεπίδεκτοι, συνήθως, θαυμάτων.

Ερ. Πριν λίγα χρόνια η ποίηση ή τα βιβλία εκδίδονταν μόνο σε έντυπη μορφή. Σήμερα που υπάρχουν οικονομικά προβλήματα, δεν θα μπορούσε το Ίντερνετ να αποτελέσει μία διέξοδο ή μια κατάθεση ψυχής για τους στίχους των νέων που γράφουν ποίηση;
Απ. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω. Ο σκοπός αγιάζει δηλαδή το μεγάλο δίχτυ του διαδικτύου. Και καλά κάνει, θαρρώ. Η ευχή όλων μας όμως είναι να πιάνει μόνο καλά ψάρια. Αλλιώς χάνουμε το πολύτιμο αγαθό, τον χρόνο μας.
Οφείλουμε «μέσα από την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών», όπως ορίζει ο περίφημος καβαφικός στίχος, να διασφαλίσουμε την ποιητική διάσταση του κόσμου. Η ελευθερία της λεκτικής δράσης, η ρηματική συναλληλία προκαθορίζουν με τον τρόπο τους τη συναντίληψη των όντων. Αν πράγματι «μόνο η φαντασία και όχι η επινόηση είναι η υπέρτατη κυρίαρχος της τέχνης, όπως και της ζωής», όπως διατείνεται ο Τζόζεφ Κόνραντ, τότε οι ευθύνες μας για τη διατήρηση του δικαιώματος να ονειρευόμαστε μέσα στο δάσος των λέξεων είναι τώρα ιδιαίτερα αυξημένες.

Ερ. Ποιους ποιητές θα μας προτείνατε να διαβάσουμε σήμερα;
Απ. Οβίδιο, Σαίξπηρ, Χέλντερλιν, Εμπειρίκο, όσο το δυνατόν περισσότερα ΔΗΜΟΤΙΚΑ μας ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ, Κάλβο, Καβάφη, Σεφέρη, Μπασό, Γουάλας Στήβενς, Λι Τάι Πο, Μπόρχες, Πάουντ, Μπόρχες, Έλιοτ, Μπωντλαίρ, Μπόρχες.

Ερ. Ποια ποιητική συλλογή έχετε δίπλα στο μαξιλάρι σας;
Απ. Το τετράδιο της χλόης του Philippe Jaccottet σε μετάφραση της Ιωάννας Κωνσταντουλάκη – Χάντζου στις κομψές εκδόσεις της Άγρας. Στο κομοδίνο το Υπερώο του Γιάννη Ρίτσου στις εκδόσεις του ιστορικού πλέον Κέδρου.

Ερ. Ένα αγαπημένο ποίημα;
Απ. Η Οδύσσεια του Ομήρου. Τα έχει, στην κυριολεξία του, όλα.

Περιοδικό «ΘΕΥΘ»