Ήταν μια ιδέα που ωρίμαζε από αρκετά χρόνια. Επιλέξαμε να μην αναδημοσιεύσουμε παλαιότερες μελέτες (κάτι που μοιραία θα άφηνε κενά ή θα προσέφερε στον αναγνώστη πολύ εξειδικευμένη ανάλυση για κάποια θέματα και ελάχιστη για άλλα), και αντίθετα να γράψουμε εξ αρχής ένα νέο βιβλίο ερμηνειών με ερευνητικές τομές σε βάθος. Πέραν τούτου, η δημοσίευση του βιβλίου το 2024, στα 50 χρόνια της πτώσης της χούντας, είναι ασφαλώς μια ευτυχής σύμπτωση για το επίκαιρο του εγχειρήματος, το οποίο όμως είχε άλλες απαρχές.

Βασική αφετηρία της ερμηνείας που προτείνουμε, είναι το ότι η χούντα δεν είναι μια «παρένθεση» στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, αλλά συνδέεται με την προγενέστερη και τη μεταγενέστερη περίοδο. Τα χρόνια 1963-67 ήταν μια εποχή πολιτικής κρίσης, άμεσα σχετική με την επιβολή της χούντας. Αλλά εφόσον θέλαμε να εισέλθουμε στη συζήτηση των πολιτισμικών τάσεων, οφείλαμε να εκτείνουμε τη μελέτη σε μια μεγαλύτερη περίοδο και πριν το 1963.

Αντιμετωπίζουμε τη δικτατορία ως μια εποχή κορύφωσης του εθνολαϊκισμού και της ρηχότητας από πολιτική και πολιτισμική άποψη. Έτσι, η επιβολή της χούντας είχε ρίζες στις τεράστιες αποτυχίες του ελληνικού πολιτικού συστήματος πριν το 1967 (και στην ευκολία με την οποία αυτό ενέδιδε στον λαϊκισμό), καθώς και στις μεγάλες ανασφάλειες που προκαλούσε σε υπερσυντηρητικούς κύκλους η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη και η συνακόλουθη κοινωνική φιλελευθεροποίηση που προκαλούσε. Αντίστοιχα, επτά χρόνια εθνολαϊκιστικής διακυβέρνησης μάλλον ενίσχυσαν αυτές τις τάσεις, οι οποίες έστω με άλλες μορφές εμφανίστηκαν και μετά την πτώση της, ακόμη και έως σήμερα.

Ήταν, από το 1953, εποχή μεγάλης οικονομικής ανάπτυξης που δημιουργούσε την ανάγκη για μια βαθιά μεταρρύθμιση και στους θεσμούς και στις νοοτροπίες. Ωστόσο, στα μέσα της δεκαετίας του 1960 το ελληνικό πολιτικό σύστημα απέτυχε να μεταρρυθμιστεί και να συνάψει έτσι το πολιτικό και το οικονομικό επίπεδο. Αυτή η πολιτική τελμάτωση οδήγησε στην κυριαρχία του λαϊκισμού και στην στείρα αντιπαράθεση χωρίς ευκρινείς στρατηγικές, στοιχεία που έκαναν τη χούντα όχι αναπόφευκτη, αλλά δυστυχώς πιθανή.

Η ελληνική δεκαετία του ’60 δικαίως ταυτίζεται με μια πολιτισμική άνοιξη, ακολουθώντας τον διεθνή αναβρασμό ο οποίος προέρχεται κυρίως από τη νεολαία των boomers και τις δικές τους αναζητήσεις. Πρόκειται για μια περίοδο όμως όπου, ιδίως στην ελληνική περίπτωση, η αμφισβήτηση συνυπάρχει με τη συνέχιση και τον εμπλουτισμό διανοητικών και καλλιτεχνικών τάσεων. Οι τελευταίες είχαν αναδειχτεί από την προηγούμενη γενιά του μεσοπολέμου, στη διάρκεια του οποίου είχε συντελεστεί μια διανοητική έκρηξη. Έτσι, το παλιό συνυπάρχει με το καινούργιο, όχι αναγκαστικά με συγκρουσιακό τρόπο όπως σε άλλες χώρες εκείνης της τόσο ταραχώδους εποχής. Υπάρχει άλλωστε μια γενική τάση υπέρ ενός, όπως θα τον λέγαμε, πολιτισμικού λαϊκισμού, με την έννοια της ιδεολογικοποίησης των πολιτισμικών προϊόντων του «λαού», ιδίως μάλιστα από την πλευρά των αστών διανοουμένων. Η αναζήτηση αφορά εκ νέου μια σύγχρονη εκδοχή της Ελλάδας που να μπορεί να συνομιλεί με την προηγμένη Δύση, με τη δική της διακριτή φωνή.

Η αμφισβήτηση που προέρχεται από την αριστερή διανόηση και τον δικό της καλλιτεχνικό κόσμο βρίσκει τρόπους δημιουργικής συνύπαρξης και γόνιμων ανταλλαγών με τον αστικό κόσμο, αντίθετα με το πολιτικό πεδίο όπου η ρήξη είναι κάθετη. Αυτό φαίνεται εν πρώτοις κάπως παράδοξο αλλά η ελληνική κοινωνία είχε πάντα και έχει ακόμη διάφορους υπόγειους τρόπους να απορροφά και να μετασχηματίζει τις εντάσεις στο υψηλό επίπεδο, εξ ου και αποφεύγει τον ριζοσπαστισμό κάθε είδους. Άλλωστε κατορθώνει να τα συναιρεί όλα η λαϊκιστική προσέγγιση που περιγράψαμε παραπάνω.

Η χούντα ήταν ένα εθνολαϊκιστικό καθεστώς με οπισθοδρομική ιδεολογία και κιτς αισθητική, καθώς οι πολιτισμικές της αναφορές και οι αξίες που επεδίωκε να επαναφέρει ήταν εντελώς ξεπερασμένες απηχώντας μιαν άλλη εποχή. Το ίδιο το καθεστώς μπορεί μεν να κατέρρευσε με την πρώτη μεγάλη κρίση, αλλά διάφορες όψεις της κουλτούρας του παρέμειναν κυρίαρχες, όπως η ιδεολογία του κρατισμού, ο «εκδημοκρατισμός» της διαφθοράς, η (ατιμωρητί) αυθαιρεσία στην δόμηση, το περιβαλλοντικά προβληματικό μοντέλο του ελληνικού τουρισμού, η εξαγορά των συνειδήσεων διαφόρων ομάδων συμφερόντων ή των φοιτητών με λαϊκιστικές παροχές, διαγραφές χρεών και χαλάρωση των σπουδών.

Υπάρχει μάλλον μια διάθεση συνειδητής αμνησίας διότι ομολογουμένως η ελληνική κοινωνία συνέχιζε την ζωή της την επταετία χωρίς να αμφισβητεί ενεργητικά το καθεστώς, με τη μόνη εξαίρεση μιας πρωτοπορίας φοιτητών και λίγων ευπατρίδων αστών, όπως και μερικών χιλιάδων απλού κόσμου που πήραν μέρος σε διαδηλώσεις γύρω από το Πολυτεχνείο το 1973. Ωστόσο, πρόκειται για μια κρίσιμη περίοδο από κοινωνιολογική άποψη διότι εκεί είναι που διαμορφώνονται εν πολλοίς τα πολιτισμικά πρότυπα των ανερχόμενων μικροαστικών στρωμάτων της χώρας αλλά και ο εκμαυλισμός τους. Με άλλα λόγια, εκεί είναι που γεννιέται η σύγχρονη Ελλάδα, με τις καλές της και τις προβληματικές της πτυχές, με την κουλτούρα αυτή να νομιμοποιείται απόλυτα και να γίνεται κυρίαρχη στην μεταπολίτευση.