Γράφω γιατί αναρωτιέμαι πώς δραστηριοποιήθηκε ένας άνθρωπος

Η Μίτση Σκ. Πικραμένου γεννήθηκε και κατοικεί στην Αθήνα. Σπούδασε γαλλική φιλολογία και κατόπιν βιβλιοθηκονομία. Πήρε το διδακτορικό της από το Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Παράλληλα της ανατέθηκαν συγκεκριμένες εργασίες από διάφορους φορείς (Βουλή των Ελλήνων, Μουσείο Μπενάκη, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών και το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο) ή και ιδιώτες.
Η εργογραφία της Μίτσης Πικραμένου περιλαμβάνει περισσότερες από 7.500 σελίδες σε μονογραφίες και έργα υποδομής (ευρετήρια, βιβλιογραφίες, έντυπους καταλόγους βιβλιοθηκών, έκδοση γαλλικών επιστολών του Ιωάννη Καποδίστρια, μετάφραση ενός έργου του Jean Savant).

ΕΡ. Ανήκετε στην κατηγορία των συγγραφέων που ασχολούνται με την ιστορική βιογραφία. Για ποιο λόγο γράφετε ιστορική βιογραφία;
ΑΠ. Γράφω γιατί αναρωτιέμαι πώς δραστηριοποιήθηκε ένας άνθρωπος. Από πού ξεκίνησε και πώς έφθασε εκεί όπου έφθασε. Τι ήταν εκείνο που τον κέντρισε και τον έκανε να μεγαλουργήσει. Ποιες δυσκολίες συνάντησε στον δρόμο του. Ήταν αυτές οι δυσχέρειες ικανές να τον σταματήσουν ή να τον αποπροσανατολίσουν;

ΕΡ. Πώς θα είχε άραγε λειτουργήσει σε διαφορετικές συνθήκες; Πόσο τον έχουν επηρεάσει στο έργο του οι εξωτερικές συνθήκες; Πόσο άλλαξε ο ίδιος τον ρου της ιστορίας;
ΑΠ. Προσπαθώ να επιλύσω αυτά τα ερωτήματα λαμβάνοντας πάντοτε υπόψιν μου το συνολικό πλαίσιο στο οποίο ζούσε ο βιογραφούμενος. Την εποχή και τον χρόνο. Τον τόπο όπου βίωσε, τις περιπέτειές του και τις σχετικές εντυπώσεις του. Αναζητώ πάντοτε καινούργια στοιχεία, τα οποία προκύπτουν από άγνωστο έως σήμερα υλικό ή από μια νέα ανάγνωση όσων ήδη γνωρίζαμε.

ΕΡ. Οι βιογραφίες είναι ιδιαίτερα αγαπητές από τους αναγνώστες ιδιαίτερα αν περιλαμβάνουν και άγνωστες προσωπικές στιγμές μεγάλων προσωπικοτήτων. Γιατί ο κόσμος αρέσκεται στην ανάγνωση βιογραφιών;
ΑΠ. Υπάρχει η περιέργεια των αναγνωστών για κάποιους που αναδείχθηκαν πέρα από τα όρια των συνηθισμένων ανθρώπων. Είναι ασφαλώς φυσιολογική και, σε αυτήν την περίπτωση, να τονίσω ότι αφορά τον αναγνώστη αλλά και τον συγγραφέα. Δεν ασχολείσαι διεξοδικά με κάποιον, εάν δεν διαθέτεις περιέργεια. Δέχεσαι αδιαμαρτύρητα όσα κάποιοι έχουν ήδη πει και δεν προβληματίζεσαι για τίποτα. Υπάρχουν κι άλλα στοιχεία όμως και ανάμεσά τους να τονίσω ότι είναι η ομοιότητα των καταστάσεων που αντιμετωπίζουμε κάποιες στιγμές με όσα βίωσαν οι βιογραφούμενοι. Αντιδρούμε, όταν βρισκόμαστε μπροστά σε καταστάσεις που δεν περιμέναμε ότι θα μας συνέβαιναν και καταφεύγουμε σε όσους είχαν σχετικές εμπειρίες. Ως προς τις άγνωστες στιγμές των προσωπικοτήτων είναι απαραίτητες. Γιατί να εκδώσεις μια βιογραφία, εάν δεν έχεις να μιλήσεις για κάτι που δεν είναι γνωστό; Ως προς εμένα, εάν δεν έχω να αποκαλύψω πολλά νέα στοιχεία για κάποιον, δεν ασχολούμαι. Δεν αρκούν όμως οι προφορικές μαρτυρίες για να διαμορφώσεις άποψη. Τις θεωρώ διαδόσεις. Χρειάζονται γραπτά τεκμήρια και αυτά αναζητώ.

ΕΡ. Οι Άγγλοι έχουν γράψει περίφημα βιβλία για μεγάλες προσωπικότητες. Είναι αλήθεια ότι έχουν δημιουργήσει δική τους σχολή;
ΑΠ. Έτσι λέγεται. Δεν μπορώ να το κρίνω, αφού δεν γνωρίζω την αγγλική λογοτεχνία. Η δική μου εμπειρία προέρχεται από τη Γαλλία, μια και σπούδασα στο Καποδιστριακό γαλλική και ελληνική φιλολογία. Δύο από τις γαλλίδες καθηγήτριές μου, στα χρόνια των σπουδών μου, ασχολούνταν με έλληνες συγγραφείς. Η μία με τον Γιώργο Θεοτοκά και η άλλη με τον Στρατή Μυριβήλη. Η έρευνά τους και τα σημαντικά έργα που εξέδωσαν με έβαλαν στο κλίμα της «ψαγμένης» ιστορικής βιογραφίας. Αγαπώ τη βιογραφία που στηρίζεται στα γραπτά των βιογραφουμένων.

ΕΡ. Και τι γίνεται με εμάς; Γράφουν οι συγγραφείς μας ιστορικές βιογραφίες;
ΑΠ. Οι έλληνες συγγραφείς έχουν κυρίως έφεση στο ιστορικό μυθιστόρημα. Ο Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης με τους «Μαυρόλυκους» (το θέμα της διδακτορικής μου διατριβής) ακολούθησε συνειδητά την Πηνελόπη Δέλτα και ανέδειξε το είδος με επιστημονική επάρκεια. Ακολούθησαν ο Μ. Καραγάτσης και ο Τάσος Αθανασιάδης. Δεν θα αναφερθώ σε όσους δεν έχω μελετήσει, θα πω μόνον ότι σήμερα ο Ισίδωρος Ζουργός και ο Γιάννης Καλπούζος υπηρετούν το είδος με συνέπεια. Ως προς τις βιογραφίες, μετά τον Φρέντυ Γερμανό, διαπιστώνω μεμονωμένες και αξιόλογες προσπάθειες, που το μέλλον θα δείξει πόση συνέχεια θα έχουν. Δεν αναφέρομαι βέβαια καθόλου στα έργα, βιογραφίες και μυθιστορήματα, που έχουν προκύψει από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία. Θεωρώ ότι αποτελούν ξεχωριστή ενότητα, αφού η Γενοκτονία και η Μικρασιατική Καταστροφή είναι ασυνήθιστα και είχαν για όλους σημαντικές επιπτώσεις.

ΕΡ. Εσείς ποιες βιογραφίες έχετε γράψει; Τι απήχηση είχαν;
ΑΠ. Ξεκίνησα με τη βιογραφία της Πηνελόπης Δέλτα, που έγραψα συμμετέχοντας σε μια προκήρυξη της Ακαδημίας Αθηνών. Συμπτωματικά, γνωρίστηκα με τον Νίκο Μουρατίδη και τον ενδιέφερε. Εκδόθηκε το ένα τέταρτο του συνολικού έργου με σημαντικές περικοπές ως «Η Κυρία με τα Μαύρα». Η σημερινή δεύτερη και δίτομη έκδοσή του είναι πλήρης. Από όσα είχα διαβάσει, μου είχε κάνει εντύπωση ότι ο Ίων Δραγούμης είχε μιλήσει στην Πηνελόπη Δέλτα για τον θάνατο του Παύλου Μελά και την αποκοπή της κεφαλής του. Έψαξα αρκετά το θέμα και στάθηκα στο ζήτημα του θανάτου του, που είναι πολύ μπερδεμένο. Έτσι προέκυψε η δεύτερη βιογραφία με αρκετά νέα στοιχεία ακόμα.
Η τρίτη, ο Ίων Δραγούμης, ήταν απαραίτητη. Ομολογώ ότι είχα εντυπωσιαστεί από τον έρωτα της Δέλτα για τον νεαρό διπλωματικό και αναρωτιόμουνα πώς ένιωθε εκείνος. Η συστηματική έρευνα μού φανέρωσε ότι ο Δραγούμης ερωτευόταν εύκολα και ότι η Πηνελόπη Δέλτα αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη ζωή του. Ως προς εκείνην, η γνωριμία τους αποτέλεσε μια καινούργια αρχή. Απέκτησε στόχο ζωής και άρχισε να γράφει για να είναι νοερά σε επαφή μαζί του. Η δολοφονία του, αυτό ήταν, οφείλεται στο ότι όλο της το έργο στηρίζεται άμεσα ή έμμεσα σ’ εκείνον. Και μετά τον θάνατό του όμως, συνέχισε να ασχολείται μαζί του, όπως αποδεικνύω. Η Πηνελόπη Δέλτα ήξερε πολύ καλά ότι ο πατέρας της είχε διατάξει τη θανάτωση του αγαπημένου της. Η τέταρτη βιογραφία, που έχω εκδώσει είναι εκείνη της Λουίζας Ριανκούρ. Το υλικό, επάνω στο οποίο στηρίχθηκα, μου δόθηκε έτοιμο. Ήταν η κοπιαστική και μακρόχρονη έρευνα του στρατηγού Νίκου Νικολαΐδη. Το συμπλήρωσα με στοιχειώδεις πληροφορίες από γαλλικά αρχεία στο διαδίκτυο και με λίγα έγγραφα από το αρχείο Δραγούμη.

ΕΡ. Γιατί δεν έχουμε βιογραφίες του Ελευθερίου Βενιζέλου αλλά και άλλων ιστορικών προσώπων;
ΑΠ. Ένα θέμα αγκάθι είναι η αντικειμενική βιογραφία ενός Θεού για κάποιους, ενός Διαβόλου για άλλους. Πρόκειται για μια βιογραφία με απίστευτες δυσκολίες, γιατί τα τελευταία χρόνια έχει δημοσιευθεί πολύ υλικό. Δεν είναι αρκετά ωστόσο τα τυπωμένα έργα, μερικά από τα οποία είναι πολύ αξιόλογα. Για να είσαι αντικειμενικός, οφείλεις να μελετήσεις έναν τεράστιο όγκο επιστολών και να προχωρήσεις σε βασική έρευνα σε αρχεία, τα οποία σήμερα λανθάνουν. Αναφέρομαι, για παράδειγμα, στο αρχείο του Αλεξάνδρου Διομήδη, το οποίο γνωρίζω ότι υπάρχει και δεν έχει γίνει έως τώρα αντικείμενο έρευνας. Για τον Βενιζέλο έχω η ίδια πολλά ακόμη ερωτήματα. Ξεκινούν από την καταγωγή του κιόλας και τη ζωή του ως φοιτητή. Το ενδιαφέρον του για την πολιτική στην Κρήτη, τις απόπειρες δολοφονίας του και τη σχέση του με την Παρασκευούλα. Στη συνέχεια, έρχεται η ζωή του στην Αθήνα. Ποιες ήταν οι γυναίκες που τον βοήθησαν και ποια η σχέση του μαζί τους; Ποιος ήταν ο ρόλος του στον ελευθεροτεκτονισμό και ποιες οι σχέσεις του με ξένες στοές; Πώς λειτουργούσε τελικά; Συζητούσε τα διάφορα σημαντικά θέματα και με ποιους; Ήταν πάντοτε οι ίδιοι άνθρωποι; Δεν συνεχίζω. Και το κεφάλαιο του γάμου του είναι τεραστίων διαστάσεων.

ΕΡ. Πώς ξεκινάτε τη συγγραφή ενός τέτοιου βιβλίου;
ΑΠ. Όταν ενδιαφερθώ για κάποιο θέμα, δημιουργώ το πλάνο του και εντοπίζω τι πρέπει να ερευνήσω. Για να γράψω ωστόσο, πρέπει να είμαι βέβαιη ότι έχω κάτι να πω. Κάτι που είναι σαφώς καινούργιο. Το απολύτως βέβαιο είναι ότι δεν έχω διαμορφώσει εκ των προτέρων άποψη, αυτή έρχεται με την πρόοδο της έρευνας. Κατά τη διάρκεια της συγγραφής συνήθως.

ΕΡ. Ποιο βιβλίο σας δυσκόλεψε και σας έκανε να καθυστερήσετε;
ΑΠ. Η έρευνα που πραγματοποιώ δεν σταματάει. Γνωρίζω πολύ καλά ότι οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να βρω κάτι νέο και απαραίτητο. Δεν θα έλεγα ότι καθυστερώ να γράψω τα βιβλία μου, απλώς η αλλαγή εκδότη με βοήθησε να επανέλθω στον αρχικό σχεδιασμό των βιογραφιών της Πηνελόπης Δέλτα και του Παύλου Μελά. Το ίδιο συμβαίνει τώρα με τη βιογραφία του Ίωνα Δραγούμη, για την οποία αναγνώστες μου ζήτησαν να την επεκτείνω.

ΕΡ. Από τις παρουσιάσεις που κάνετε τι σας έκανε εντύπωση;
ΑΠ. Η συμμετοχή του κόσμου. Οι προσωπικότητες, με τις οποίες έχω ασχοληθεί, ενδιαφέρουν τους Έλληνες. Όλο και κάποιος από τους συγγενείς τους είχε κάποιες μνήμες και τις έχει μεταφέρει. Έχω ακούσει μαρτυρίες που μου ήταν άγνωστες, ομολογώ ότι έχω ωφεληθεί πολύ. Μην ξεχνάμε ότι οι βιογραφούμενοι δεν είχαν αποτελέσει ποτέ αντικείμενο ξεχωριστής έρευνας. Μόνον για τον Ίωνα Δραγούμη διαθέτουμε το πάντοτε επίκαιρο έργο του Φρέντυ Γερμανού «Η Εκτέλεση». Στηρίζεται σε κοπιαστική έρευνα, που έκανε ο συγγραφέας, ο οποίος όμως δεν πρόφθασε να δει τον όγκο του άγνωστου υλικού, που είχα εγώ στη διάθεσή μου, γιατί τα αρχεία της οικογένειας Δραγούμη άνοιξαν για το κοινό το 2000.

ΕΡ. Έχετε κάνει κάποια παρουσίαση στην Ήπειρο;
ΑΠ. Ναι. Γιόρτασα τα γενέθλιά μου στα Ιωάννινα, στις 2 Μαρτίου του 2015. Ήταν σημαντικό για εμένα. Μίλησα για τον Παύλο Μελά, καλεσμένη από την «Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών». Για την ακρίβεια, συζήτησα για τον Παύλο Μελά με όσους παρευρέθηκαν. Ωφελήθηκα πολύ κι ελπίζω ότι και εκείνοι βρήκαν ενδιαφέροντα τα όσα είπαμε.

ΕΡ. Ποιοι ιστορικοί σας βοήθησαν στο έργο σας;
ΑΠ. Ο Κ. Θ. Δημαράς, ο δάσκαλός μου, που μου έμαθε να αμφισβητώ τα πάντα. Έχει φύγει, χρόνια τώρα, και όταν τελειώνω κάποιο βιβλίο μου, θυμάμαι πάντοτε τον καγχασμό του και κάποιες εκφράσεις όπως: «Ώστε έτσι έγινε! Είδατε η έρευνα πού μας οδηγεί;»

ΕΡ. Ποια ιστορικά βιβλία θα μας προτείνατε να διαβάσουμε;
ΑΠ. Η ιστορική έρευνα έχει προχωρήσει πολύ σήμερα. Όχι μόνο με την εύρεση νέου υλικού, αλλά κυρίως με την εκ νέου ανάγνωση των γνωστών πηγών και με τον συνδυασμό τους με πληροφορίες της εποχής, όπου διαδραματίστηκαν τα γεγονότα. Πρόχειρα, συνιστώ τον Γιώργο Μαυρογορδάτο και τον Βασίλη Κρεμμυδά.

ΕΡ. Έχετε επισκεφτεί την Άρτα; Τι γνωρίζετε για αυτή;
ΑΠ. Την επισκέφθηκα την Άρτα. Τα ιστορικά στοιχεία δεν θα τα αναφέρω. Μου έκανε εντύπωση η καθαριότητά της και το μποτιλιάρισμα στους δρόμους. Βρήκα συμπαθητική την πόλη, διατηρεί κάπου το παρελθόν της και μου άρεσε το Κάστρο. Αυτό που με εντυπωσίασε βέβαια ήταν το Γεφύρι. Δεν ήθελα να φύγω από εκεί. Ο θρύλος και το ονειρεμένο τοπίο μίλησαν μέσα μου.

ΕΡ. Τι θα λέγατε για μια παρουσίαση; Ποιο βιβλίο σας θα ταίριαζε να μας κάνετε μια διάλεξη που να έχει σχέση με την περιοχή μας;
ΑΠ. Οι πέντε τόμοι, που έχουν προκύψει για τις τέσσερις προσωπικότητες με τις οποίες έχω ασχοληθεί έως τώρα, συγκροτούν μια σειρά, τις ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ. Και οι τέσσερις λοιπόν (Δέλτα, Δραγούμης, Μελάς, Ριανκούρ) έχουν κάποια σχέση με την Ήπειρο, τη σημερινή ή τη Βόρεια Ήπειρο. Είτε από καταγωγή, όπως ο Παύλος Μελάς και ο Ίων Δραγούμης, είτε από ενδιαφέρον, που προέκυψε κατά την περίοδο της απελευθέρωσης. Είναι ενδεικτικές οι πληροφορίες που περνούν στις επιστολές της Λουίζας Ριανκούρ και τα ποσά που διέθεσε για να συμπαρασταθεί στον αγώνα των Ηπειρωτών. Ως προς την Πηνελόπη Δέλτα, διαθέτουμε σήμερα ένα κείμενό της για την Πάργα, που ήταν άγνωστο και το δημοσίευσα στην «Εργογραφία» της. Ίσως ήταν διάλεξη στον Εκπαιδευτικό Όμιλο.
Θα είχε ενδιαφέρον επομένως μια διάλεξη για την Ήπειρο και για τη σχέση των τεσσάρων προσωπικοτήτων μαζί της. Θα την τιτλοφορούσα «Η Ήπειρος στις Αλληλένδετες Βιογραφίες. Πηνελόπη Δέλτα - Ίων Δραγούμης - Παύλος Μελάς - Λουίζα Ριανκούρ».