Τελευταία Νέα

Αναρτήθηκε στις:12-12-23 15:27

«Το φαντασιακό της δημιουργίας: Σκέψη, τέχνη, ψυχή» - Γ. Στεφανάτος, Εκδόσεις Εστία 2023


Αν μόνη βεβαιότητα για τον άνθρωπο είναι ο θάνατος, η ψυχανάλυση επαληθεύει ότι η διερώτηση για το τίποτα συναντιέται με το ερώτημα για τις απαρχές, για το παραστασιακό Βάραθρο απ΄ όπου βγαίνουμε στη σκηνή του κόσμου. Οι καταγωγικοί μύθοι, οι παιδικές σεξουαλικές θεωρίες, όπως και οι παιδικές θεωρίες για τον θάνατο είναι μήτρες παράστασης και σημασίας, επιχειρούν να «βουλώσουν» τις τρύπες του οικοδομήματος του κόσμου που δημιουργεί και ενοικεί ο άνθρωπος -ενός κόσμου νοήματος, θα πει στοχαστής της δημιουργία, που φέρεται από θεσμικές μορφές, διεισδύει στα τρίσβαθα της ανθρώπινης ψυχής και διαμορφώνει το κοινωνικό άτομο.

Μορφές στην Άβυσσο, αν στοχαστούμε το ίδιο το είναι και το ον ως απύθμενη, ανεξάντλητη Άβυσσο, Χάος που είναι ταυτόχρονα και δύναμη μορφοποίησης, που κάνει ώστε η Άβυσσος να εμφανίζεται και ως Κόσμος οργανωμένος, τάξη χωρίς την οποία δεν θα μπορούσαμε να υπάρχουμε.

Μορφές που, μακριά από κάθε φορμαλισμό, ανακαλούν το πλατωνικό και αριστοτελικό είδος, μορφές που παραπέμπουν στο απροσμέτρητο της παράστασης. Μορφές του λόγου, μορφές του σκεπτού, απότοκες της ανακλαστικής εκείνης στοχαστικότητας που κάνει να μπορείς ν΄ ακούς τον εαυτό σου καθώς μιλά, να τον βλέπεις διπλά καθώς ο ίδιος βλέπει εαυτόν ως άλλον. Μορφές της τέχνης που δίνουν σχήμα στο Χάος της ζωής και συγχρόνως αποκαλύπτουν την ύπαρξή του.

Μορφές της ανθρώπινης δημιουργίας που ο φροϋδικός λόγος τους έδωσε σάρκα και οστά, τις εμπλούτισε με ψυχική συγκρουσιακότητα και δράση, τις συσχέτισε με την ενορμητικότητα, την αισθητηριακότητα και την ενέργεια της ζώσας ύλης ως έσχατη δύναμη κίνησης.

Μορφές του κόσμου, μορφές της Αβύσσου.

Επανεισάγοντας τη γενεσιουργικό και καταστροφέα Άβυσσο στη συλλογιστική μας δεν ατενίζουμε παθητικά το απροσμέτρητο που την ορίζει. Απεναντίας συναντάμε την ποιητική, δημιουργική και κατ΄ουσίαν φαντασιακή διάσταση του είναι, της ψυχής και του κόσμου, η οποία συνυπάρχει, όπως μας λέει ο Καστοριάδης, με τη συνολοταυτιστική διάσταση που αντιστοιχεί στην τυπική αριστοτελική λογική. Στη συνήθη μας δηλαδή λογική, που χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσαμε να μιλάμε ούτε να υπάρχουμε.

Συσχετίζοντας την πραγμάτωση του έργου τέχνης με την εργασία του ονείρου, αναδεικνύοντας τη διάσταση της δημιουργίας που ενυπάρχει στην ψυχική λειτουργία ,στην ψυχαναλυτική εργασία, στην τέχνη και στον θεωρητικό στοχασμό, αγγίζουμε τον πυρήνα της συλλογιστικής του βιβλίου αυτού, όπου το σκέπτεσθαι με εικόνες του Φρόυντ συναντά στη δική μας σκέψη το σκέπτεσθαι με τη ζωγραφική του Σεζάν. Συνάντηση που δεν οδηγεί σε καμία αλόγιστη εφαρμογή της ψυχανάλυσης σε άλλα πεδία γνώσης ,σκέψης και πράξης, πόσοι μάλλον που το ζήτημα της δημιουργίας αφορά όλες τις τροπικότητες του ποιείν, παριστάνειν, λέγειν, όλες τις εκφράσεις της υποκειμενικότητας και επομένως την ίδια την ψυχανάλυση.

Αν, δε, αληθεύει, όπως δήλωνε ο Φρόυντ, ότι «η ουσία της καλλιτεχνικής πραγμάτωσης είναι ψυχαναλυτικά απροσπέλαστη», η τέχνη από τη μεριά της επαληθεύει ότι η ανθρώπινη δημιουργία, σε όλη της την έκταση, παραμένει ουσιωδώς μη καθορισμένη, χωρίς αυτό να σημαίνει απόλυτη ακαθοριστία, αλλά ανάδυση άλλων, νέων καθορισμών, καινούργιων μορφών παράστασης και νοήματος. Τέχνη και ψυχανάλυση συναντούν τα ίδια ουσιώδη, απορητικά ερωτήματα με τη φιλοσοφία, αν θεωρήσουμε τη φιλοσοφία ως τόπο μιας απεριόριστης διερώτησης που περιλαμβάνει το σύνολο του σκεπτού, άρα και τους γρίφους της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η ψυχανάλυση βέβαια δεν είναι φιλοσοφία, το φροϋδικό διάβημα φιλοδοξούσε μάλιστα να μετασχηματίσει τη μεταφυσική σε μεταψυχολογία. Παρομοίως, η τέχνη δεν είναι φιλοσοφία, αλλά είναι φιλοσοφική, έλεγε ο Καστοριάδης. Είναι φιλοσοφική γιατί διατρέχει με τον δικό της μοναδικό τρόπο τις διάφορες περιοχές του όντος ,της ψυχής, της κοινωνίας, προσεγγίζει νέες όψεις του αισθητού και του νοητού, δίνοντας μορφές στην Άβυσσο και αποκαλύπτοντας συγχρόνως την ύπαρξή της.

Το έργο τέχνης, όπως το όνειρο, ελευθερώνει την ασυνείδητη ψυχική ζωή και ως εκ τούτου δύναται όχι μόνο να υποστηρίζει την ψυχαναλυτική θεωρία, αλλά και να προηγείται αυτής, και ακόμη να μας δίνει στοιχεία γι΄ αυτή καθαυτήν τη διαδικασία της δημιουργίας.

Ο Γεράσιμος Στεφανάτος (1950-2021) ήταν ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, μέλος της γαλλικής ψυχαναλυτικής εταιρείας Quatrième Groupe O.P.L.F. Σπούδασε και εργάστηκε στο Παρίσι· Ancient Attaché des Hôpitaux Psychiatriques, ασχολήθηκε με τη θεσμική και την ατομική ψυχοθεραπεία των ψυχώσεων και ήταν υπεύθυνος κλινικής διδασκαλίας στην Ιατρική Σχολή Lariboisière-SaintLouis του Πανεπιστημίου ParisVIΙ.

Από το 1989 άσκησε ιδιωτικά την ψυχανάλυση στην Αθήνα. Διετέλεσε Διευθυντής του Τμήματος Ψυχιατρικής Εφήβων και Νέων του ΠΝΑ Γ. Γεννηματάς και ίδρυσε την Εταιρεία Ψυχαναλυτικής Μελέτης της Εφηβείας Ένηβος.

Συνεργάστηκε με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης, Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ) και δίδαξε στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης της ΑΣΚΤ. Συνιδρυτής του περιοδικού Εκ των υστέρων, όπως και μέλος της αναγνωστικής επιτροπής του γαλλικού ψυχαναλυτικού περιοδικού Topique, διηύθυνε στις εκδόσεις της Εστίας τη σειρά Ψυχαναλυτικά.

Κώστας Α. Τραχανάς



img

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ