Τα πρόσωπα που βρήκα ήταν τελικά αρκετά, διάλεξα όμως μερικά από αυτά. Θα μπορούσα σε αυτά να συμπεριλάβω κι άλλες προσωπικότητες. Τον Καστοριάδη με τη «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», μια βαθιά κριτική στον Μαρξισμό και τον λεγόμενο «υπαρκτό σοσιαλισμό», τον Αξελό με την «Πλανητική σκέψη», ένα βιβλίο που λάτρεψα, τον μαθηματικό Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή που συνδέθηκε με τον Αϊνστάιν, τον Κώστα Γαβρά, σκηνοθέτη παγκοσμίων διαστάσεων, τον μαέστρο Δημήτρη Μητρόπουλο, τον διπλωμάτη Νομπελίστα ποιητή Γιώργο Σεφέρη και πολλούς άλλους. Τα δέκα πρόσωπα που διάλεξα προφανώς και είχαν μια μεγαλειώδη πορεία στο εξωτερικό, όπου κατέφυγαν διωγμένα από την Ελλάδα και αυτό που με παραξένεψε είναι ο ουσιαστικά άγνωστος χαρακτήρας και ο τρόπος ζωής τους -ξέρετε, οι περισσότεροι μένουμε μόνο στην επίσημη καταγεγραμμένη ιστορία- που δεν είχε καμία σχέση με την καταναλωτική λογική του διεθνούς τζετ σετ. Ήταν άνθρωποι μοναχικοί, πολιτικοποιημένοι, γνώστες των κακοδαιμονιών που ταλαιπωρούσαν την Ελλάδα, που την κρατούσαν δέσμια της καθυστέρησης.

Ο δημιουργός ωθείται από μια απίστευτη εσωτερική δύναμη. Δεν είναι η λογική του που τον κατευθύνει αλλά ο όγκος πληροφοριών και ιδεών που συσσωρεύονται μέσα του και τον πιέζουν. Πρέπει να εκφραστεί, να βγάλει προς τα έξω, σε μια επεξεργασμένη μορφή, όλα αυτά που νιώθει και φαντάζεται. Δεν μπορεί να ζήσει αλλιώς. Ακριβώς γι’ αυτό, επειδή η χώρα αποδείχθηκε ανίκανη να τους παραχωρήσει τα μέσα να υλοποιήσουν αυτό για το οποίο ήταν προορισμένοι, την εγκατέλειψαν. Μάτωσαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι πριν αναχωρήσουν για το Παρίσι ή τις ΗΠΑ. «Ο ραδιοφωνικός σταθμός με ειδοποίησε ότι θα παίξουν έργο μου την άνοιξη, ύστερα από ενάμιση χρόνο αναμονής! Η απομόνωσή μου είναι σταθερά μεγάλη. Τρωγλοδύτης του Παρισιού, ιδού η ζωή μου», έγραφε σε γράμμα του ο Ξενάκης. Η ψυχή όμως όλων αυτών των γοητευτικών Ελλήνων παρέμενε πάντα κοντά στην πατρίδα.

Συνδέθηκαν με τα πιο προωθημένα κινήματα τέχνης, με τα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής (ντανταϊσμό, υπερρεαλισμό, μαρξισμό, ουμανισμό) και επηρέασαν με τη σειρά τους μεγάλα ιστορικά κινήματα, όπως ήταν ο «Μάης του ’68» στο Παρίσι (Ξενάκης). Ξεχώρισαν γιατί τα έργα τους έφεραν τη δική τους σφραγίδα, η οποία ήταν διαποτισμένη από μια ιδιαίτερη φιλοσοφία. Δεν τους αρκούσε η επαγγελματική επιτυχία με την έννοια μόνο της αναγνώρισης. Όλοι τους συνδέθηκαν με μεγάλα ονόματα του πολιτισμού, όπως για παράδειγμα ο Ελύτης, που γνωρίστηκε με τους Picasso, Matisse, Shagal, τον Σαρτρ, γιατί ακριβώς έλαμψαν με την απίστευτη δυναμική τους. «Ο Μίκης», έλεγε ο Γιάννης Ρίτσος, «έχει κάτι απ’ τον Σικελιανό και τον Μαγιακόβσκι, απ’ τον Ουγκό και τον Μπετόβεν». Οι ερμηνείες, ας πούμε, της Παξινού στο Λονδίνο «ξεσήκωσαν» το κοινό, ωθώντας τον σκηνοθέτη Browne Maurice να της ζητήσει να ερμηνεύσει στα αγγλικά.

Προφανώς και ήταν πρωτοπόροι. Οι Θεοδωράκης, Χατζιδάκις, Ξενάκης στον χώρο της μουσικής, ας μην ξεχνάμε πως ο τελευταίος έγινε θρύλος και επηρέασε -προωθώντας την ηλεκτρονική μουσική- τη γενιά του Μάη του ’68. Η Μελίνα Μερκούρη είχε εκπληκτική πορεία που άρχισε το 1967 από το Μπρόντγουεϊ, λίγο πριν το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, με το μιούζικαλ «IllyaDarling», διασκευή του «Ποτέ την Κυριακή» που την έκανε διάσημη σε ολόκληρο τον κόσμο. Τι να πω για τον Καζαντζάκη, τον μεγαλύτερο ίσως Έλληνα λογοτέχνη, φιλόσοφο με βαθιά σκέψη και συγκλονιστικό λόγο. Τον Γιώργο Παπανικολάου που με το test-Pap έσωσε από τον καρκίνο εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο. Τον Οδυσσέα Ελύτη με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Τη Μαρία Κάλλας, τη γυναίκα που ξεπέρασε τις ανθρώπινες δυνατότητες, που έλαμψε στη Σκάλα του Μιλάνου…

Η Ελλάδα δυστυχώς ταυτίζεται με τα πολιτικά κόμματα που λειτουργούν σ’ ένα αναχρονιστικό πλαίσιο. Ρουσφετολογικό, γραφειοκρατικό, απάνθρωπο. Η αξιοκρατία είναι ένα αστείο, καραμέλα στα χείλη απαίδευτων ανθρώπων που περιφρονούν κάθε έννοια δικαίου. Βέβαια, οι περισσότεροι των δέκα Ελλήνων του βιβλίου μου, έζησαν δύσκολες και αιματηρές εποχές. Από το Αλβανικό Μέτωπο, μέχρι τη δικτατορία του Μεταξά, την Κατοχή και τον Εμφύλιο ή τη χούντα των συνταγματαρχών. Η Ελλάδα παρέμενε για δεκαετίες ετερόφωτη, δεμένη στο άρμα των μεγάλων δυνάμεων που την απομυζούσαν. Το κατεστημένο σε αυτούς υπάκουε με ένα πλήθος καλοθελητών που για το μόνο που ενδιαφέρονταν ήταν η δική τους διαιώνιση. Δεν έχουν αλλάξει και πολύ από τότε τα πράγματα.

Μοναξιά, απόλυτη μοναξιά. Η Μαρία Κάλλας πέθανε απελπιστικά μόνη. Ο Μενεγκίνι, ο άνδρας της που τη λάτρευε, πίστευε ότι η θλίψη, η μοναξιά και η απογοήτευση ήταν οι βασικές αιτίες θανάτου της αγαπημένης του… Ο Νίκος Καζαντζάκης με τον δικό του τρόπο έγραφε στον Παντελή Πρεβελάκη: «Η ψυχή πεινάει και δεν βρίσκει πια τίποτα στην Αίγινα»… «Η Κατίνα ανήκε σ’ έναν άλλο κόσμο. Η μοναξιά της μεγάλη, όπως συμβαίνει σε κάθε εξαίρετο άνθρωπο», είχε γράψει ο Γιάννης Τσαρούχης για την παιδική του φίλη Κατίνα Παξινού. Ο δε Ελύτης μιλούσε για τα χρόνια που περνούσε τις ώρες του συντροφιά… με κάτι μεγάλες μισοσβησμένες νωπογραφίες. Εκείνος όμως που έζησε την τραγωδία ήταν ο Αριστοτέλης Ωνάσης. Ο αναπάντεχος θάνατος του 25χρονου γιου του Αλέξανδρου, τον επηρέασε βαθύτατα. Συντετριμμένος άφησε τον εαυτό του στη δίνη της κατάπτωσης.

Ο Γαβράς συνεχίζει να δημιουργεί όπως και ο Σγουρός. Υπάρχουν σίγουρα κι άλλοι των θετικών επιστημών ή της ιατρικής που διαπρέπουν. Αμφιβάλω όμως αν σήμερα υπάρχουν δημιουργοί με τόσο ευρεία γνώση. Δεν βοηθούν μάλλον οι καταστάσεις, η εποχή, ο καταναλωτισμός που έχει εμποτίσει τη ψυχή των Ελλήνων, η φτηνή παρεχόμενη παιδεία. Παράλληλα όμως, είναι άτυχοι οι νεότεροι, καθώς δεν υπάρχουν κινήματα που θα μπορούσαν να τους βγάλουν από την αδράνεια, που θα τους ανάγκαζαν να αμφισβητήσουν αυτές τις ρηχές αξίες. Και ξέρετε, αν δεν κοντραριστούν άγρια με το σύστημα, δεν θα μπορέσουν να διαμορφώσουν ένα νέο πλαίσιο ελευθερίας και Δημοκρατίας, που θα φέρνει κοντά τις αληθινές ανάγκες του ανθρώπου με τη σύγχρονη τεχνολογία που μας εκπλήσσει καθημερινά.