Πραγματοποιήθηκε χθες στα Ιωάννινα η εκδήλωση της Περιφερειακής Επιτροπής Ισότητας των Φύλων και της Επιτροπής Κοινωνικών Θεμάτων Περιφέρειας Ηπείρου με θέμα «Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, σημείο αναφοράς στην Ισότητα, στην Εκπαίδευση και στην Κοινωνική Δικαιοσύνη». Στην εκδήλωση ομιλήτρια ήταν και η περιφερειακή σύμβουλος και εκπαιδευτικός Αναστασία Τάσιου-Σίμου η οποία μίλησε για την «Ελληνίδα γυναίκα στην εκπαίδευση». Συγκεκριμένα στην ομιλία της ανέφερε τα εξής:


Αξιότιμοι κυρίες και κύριοι,

Υπηρετώ ως εκπαιδευτικός από το έτος 2002 στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι υπάρχει συσσωρευμένη εμπειρία μέσα μου, αφού η εκπαιδευτική πράξη είναι η ίδια μου η ζωή. Βέβαια τα ίδια περίπου χρόνια συνυπάρχει και η ενασχόληση μου με τα κοινά, απορροφά μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς μου και θέλω να πιστεύω ότι και τα δύο τα υπηρετώ με αγάπη και ψυχική κατάθεση. Σ΄αυτά προσθέσατε και τους ρόλους της συζύγου και μητέρας, απ΄ τους οποίους φυσικά αντλώ τη δύναμη και τα εφόδια για να ανταπεξέλθω. Μια φυσιολογική γυναίκα της εποχής μας δηλαδή, που δεν έχει σχέση με τη γυναίκα παλαιότερων εποχών.

Αλήθεια ποιος είναι άραγε ο ρόλος της Ελληνίδας γυναίκας στην εκπαίδευση; Μπορούμε να τη δούμε από τρεις διαφορετικές οπτικές α) Τη γυναίκα που διδάσκεται, δηλαδή τη μαθήτρια β) Τη γυναίκα που διδάσκει, σε οποιαδήποτε βαθμίδα κι αν βρίσκεται και γ) τη γυναίκα στέλεχος της εκπαίδευσης είτε σε θέση διοίκησης είτε σε θέση καθοδήγησης.

Σαν γυναίκα που διδάσκεται μπορούμε να πούμε ότι τόσο μέσα στην οικογένεια, όσο και στο χώρο του σχολείου, αποκτά τη στερεότυπη εκείνη συμπεριφορά που καθορίζει και τις παραπέρα επιλογές της. Δεν είναι τυχαίο που η πρώτη απάντηση από παλαιότερα ακόμη χρόνια στη μικρή –Τι θα γίνει όταν μεγαλώσει ;είναι Δασκάλα (τώρα βέβαια είναι μοντέλο ή τραγουδίστρια !!!).

Έτσι λοιπόν παρά τις θετικές εξελίξεις στη μόρφωση των γυναικών, οι εκπαιδευτικές επιλογές των κοριτσιών στη συντριπτική τους πλειοψηφία κατευθύνονται προς θεωρητικούς κλάδους σπουδών και γι΄αυτό τα κορίτσια συνωστίζονται στις θεωρητικές σχολές ενώ υπό-εκπροσωπούνται στις σχολές θετικών επιστημών. Στην Ελλάδα λόγω των ιδιαίτερων κοινωνικοπολιτικών συγκυριών (Τουρκοκρατία, κατοχή κ.ά) οι κοινωνικές εξελίξεις ήταν και παραμένουν πολύ πιο αργές από ό,τι σε άλλα κράτη. Στο χώρο της εκπαίδευσης μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, ο διαχωρισμός αντρών και γυναικών ήταν μεγάλος. Έτσι απαγορευόταν νομικά μέχρι και το 1987 η φοίτηση αντρών στις σχολές νηπιαγωγών, επάγγελμα που κλασικά θεωρούνταν γυναικείο. Ταυτόχρονα ήταν αδιανόητη η παρουσία γυναικών σε επιτελικές θέσεις ευθύνης. Όπως εύστοχα παρατηρεί κ. Μαραγκουδάκη "Οι γυναίκες διδάσκουν και οι άνδρες διοικούν".

Οι απαρχές της οργάνωσης της νεοελληνικής εκπαίδευσης ανιχνεύονται στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια και κυρίως με τον ερχομό του Καπποδίστρια. Το δικαίωμα για συμμετοχή των κοριτσιών στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες παραχωρήθηκε σταδιακά. Στο παρελθόν η εκπαίδευση αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών,αφού η έννοια του ανθρώπου και του πολίτη συνειδητά ταυτιζόταν μόνο με το ένα φύλο, αν κρίνουμε από τα λόγια του λόγιου και παιδαγωγού Κων/νου Κούμα "όταν ο άνθρωπος διαπαιδαγωγηθεί καθώς πρέπει γίνεται και χρηστός πολίτης". Η μαθήτρια αποκλεισμένη από την ανθρωπίνη κοινωνίαν κατά την τραγική διαπίστωση της Ελισάβετ Μαρτινέγκου, προετοιμάζεται μόνο για τα οικιακά καθήκοντα. "Να διδαχθεί την οικιακήν κυβέρνησιν, επειδή μέλλει να γείνη οικοδέσποινα και μήτηρ, και όχι ποτέ μέτοχος των δημοσίων πραγμάτων".

Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου το 1929 εξασφαλίζει ίσες ευκαιρίες εκπαίδευσης στους μαθητές και τις μαθήτριες, αφού καθιερώνει Γυμνάσια θηλέων και αρρένων στις πόλεις και μικτά στις επαρχίες. Μετά το 1929 η πρόσβαση των γυναικών στα Πανεπιστήμια εξελίσσεται με γρήγορους ρυθμούς. Καθολική εφαρμογή της συνεκπαίδευσης έχουμε με το νόμο 1566/1985 όπου καθορίζεται ότι στα σχολεία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης φοιτούν μαζί αγόρια και κορίτσια.

Παρόλο που η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών στα αγόρια και στα κορίτσια για πρόσβαση στη μέση εκπαίδευση είναι οπωσδήποτε ένα πολύ θετικό βήμα, ωστόσο δεν μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι η ισότητα των φύλων στην εκπαίδευση έχει επιτευχθεί. Κι αυτό ,γιατί δεν συνοδεύτηκε παράλληλα από ποιοτικές αλλαγές όσον αφορά την κατανομή φύλων στις διαφορές βαθμίδες ,που εξακολουθεί να είναι παραδοσιακή. Δηλαδή ένα μεγάλο ποσοστό παρακολουθεί τη γενική εκπαίδευση και ελάχιστο την τεχνο-επαγγελματική, καθώς ελλοχεύουν οι παραδοσιακές και στερεοτυπικές αντιλήψεις για τα ιδιαίτερα "χαρίσματα και κλίσεις" των φύλων και κυρίως για τους μελλοντικούς ρόλους στο χώρο της οικογένειας.

Η γυναίκα που διδάσκει… Θεωρώ ότι η γυναίκα είναι ιδανική για το επάγγελμα της εκπαιδευτικού. Η ευαισθησία της, η υπομονή της, η πληρότητα της μητρότητας, η δοτικότητα της είναι το οπλοστάσιο της. Νομίζω ότι μόνο αυτή από τη φύση της έχει την ικανότητα να αγαπήσει και να ασχοληθεί με "ξένα" παιδιά. Ο στίβος της εκπαίδευσης είναι πολύ δύσκολος. Παρά ταύτα απορροφά μεγάλο δυναμικό από όλους τους κλάδους ώστε να μιλάμε σχεδόν για ίδιο ποσοστό στις γυναίκες και στους άνδρες εκπαιδευτικούς. Εδώ λοιπόν έχουμε ισότητα των φύλων. Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το ποσοστό των γυναικών είναι μεγαλύτερο. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο μικρός μαθητής-τρια ιδίως στις πρώτες τάξεις, εμπιστεύεται και αγαπά περισσότερο τη δασκάλα γιατί έχει το μητρικό πρότυπο πιο κοντινό. Είμαι λάτρης του σχολείου της "αγάπης" το Μοντεσσοριανό μοντέλο της Ιταλίδας Μαρίας Montessori (1870-1950) που απαρνήθηκε την πανεπιστημιακή της σταδιοδρομία στο χώρο της Ιατρικής και ίδρυσε σχολείο το 1906 σε φτωχή συνοικία της Ρώμης όπου εκπαίδευσε φτωχά και εγκαταλελειμμένα παιδιά. Συγγραφέας πολλών έργων για την εκπαίδευση. Οι γυναίκες εκπαιδευτικοί είναι κατάλληλες γι΄αυτή τη διαδικασία της εκπαίδευσης. Οι κεραίες των μαθητών είναι πολύ ευαίσθητες Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσα "πιάνουν". Αναφέρω ενδεικτικά: την κόπωση που για κάποιο λόγο μπορεί να έχει η καθηγήτρια, αν μεταφέρει στο σχολείο προβλήματά της, την προνομιακή μεταχείριση κάποιου μαθητή(συμβαίνουν και αυτά). Και άλλα πολλά θέματα που αναφύονται κατά τη διδασκαλία του μαθήματος. Έπειτα -μην έχει τύχει πολλές φορές- η γυναίκα εκπαιδευτικός λειτουργεί και ως ψυχολόγος για κάποιες μαθήτριες αλλά και μαθητές αφού της εκμυστηρεύονται προβλήματα τους, στα εφηβικά κυρίως σκιρτήματα και θέματα και εμπιστεύονται πιο πολύ τη δασκάλα από τη μητέρα και τον πατέρα.

Όμως ποιος μερίμνησε για την εκπαίδευση των γυναικών μετά από τη μακραίωνη σκλαβιά στην Ελλάδα; Η Φιλεκπαιδευτική εταιρία, που ιδρύθηκε το 1836 από τον επιθεωρητή της δημοτικής εκπαίδευσης Ιωάννη Κοκκώνη, τον διδάσκαλο του γένους Γεώργιο Γεννάδιο και τον αρχιμανδρίτη Μισαήλ Αποστολίδη, υπήρξε ιερός χώρος γνώσης για τις ελληνίδες των οποίων η μόρφωση ήταν έως τότε ανύπαρκτη ή έστω στοιχειώδης, αφού η κοινωνία θεωρούσε ότι ο προορισμός τους ήταν τα "οικιακά έργα". Το 1893 η πολιτεία προχωρά στη νομοθετική ρύθμιση της λειτουργίας των Παρθεναγωγείων, διαχωρίζει το επαγγελματικό σχολείο –το Διδασκαλείο- από το γενικό- το Ανώτερο Παρθεναγωγείο-αλλά γενικά αφήνει τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών σε χαμηλότερο επίπεδο αφού το απολυτήριο του Ανώτερου Παρθεναγωγείου δεν εξασφαλίζει τη δυνατότητα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο… Το 1852 άνοιξε τις πύλες του το Αρσάκειο με χρήματα του Απόστολου Αρσάκη 35.000 λίρες και αργότερα 28.000 από την Ελένη και το Μιχαήλ Τοσίτσα. Έκτοτε δεν έπαψε να δημιουργεί δασκάλες, επιστήμονες, καλλιτέχνες, διανοούμενες εργαζόμενες εθελόντριες στον αγώνα για τη στήριξη της ελληνικής κοινωνίας, που παρά τις αντιξοότητες της εποχής αγωνίστηκαν για την κοινωνική αποκατάσταση της γυναίκας, τη μόρφωσή της, την απελευθέρωση της από το σκοταδισμό και τις προλήψεις. Πρωτοπόρες στον αγώνα γνωστές δασκάλες της εποχής: Καλλιρόη Παρρέν πρωτοπόρος στον αγώνα για την ισότητα και την προστασία των εργαζομένων γυναικών, Αικατερίνη Λασκαρίδου, Σαπφώ Λεοντιάς, Ιουλία Καρόλου, Καλλιόπη Κεχαγιά Σοφία Σλήμαν από τα πιο αντιπροσωπευτικά ονόματα που με την παρουσία τους στην πνευματική ζωή του τόπου θεμελιώνουν διεκδικήσεις.

Τέλος η γυναίκα που αποτελεί στέλεχος της εκπαίδευσης, που διοικεί. Το ποσοστό των γυναικών στην Ελλάδα που κατέχει ηγετικές θέσεις είναι πολύ χαμηλό σε όλα τα επίπεδα. Η αρνητική αυτή εικόνα της γυναίκας στις υψηλόβαθμες ιεραρχικά θέσεις επαναλαμβάνεται σε όλους τους κλάδους κατά αναλογία και στην εκπαίδευση. Η μείωση του αριθμού των γυναικών σε θέσεις της εκπαιδευτικής ιεραρχίας κατά μια άποψη (schnuck1996) οφειλόταν στο ότι α) οι άνδρες εκπαιδευτικοί –διευθυντές ήταν αντίθετοι στην προώθηση γυναικών συναδέλφων τους σε διευθυντικές θέσεις β)οι γυναίκες υστερούσαν σε φιλοδοξίες για ηγετικές θέσεις γ)η διαδικασία επιλογής των διευθυντών χαρακτηριζόταν ως μεροληπτική σε βάρος των γυναικών εκπαιδευτικών. Όταν μιλάμε για στελέχη της εκπαίδευσης ποιους εννοούμε; Τα διοικητικά στελέχη(Προϊσταμένους Διευθύνσεων και Γραφείων) Τα στελέχη για την υποστήριξη και καθοδήγηση του εκπαιδευτικού έργου (Σχολικοί Σύμβουλοι),τα στελέχη με διοικητικά καθήκοντα (Διευθυντές σχολικών μονάδων). Ως λόγοι υπο-αντιπροσώπευσης ορίζονται οι ακόλουθοι α)Η έλλειψη χρόνου λόγω οικογενειακών υποχρεώσεων β) Το ανδροκρατούμενο περιβάλλον εργασίας που δεν εμπιστεύεται τις γυναίκες γ) Η "ανετοιμότητα" των γυναικών "να παλέψουν" για την καριέρα τους δ) Η αδυναμία των γυναικών να ανταπεξέλθουν στις πιέσεις ενός ανδροκρατούμενου ανταγωνιστικού περιβάλλοντος ε) Η αδιαφορία των γυναικών για διοικητικές θέσεις.

Το γεγονός ότι η γυναίκα είναι πάντοτε εκτεθειμένη στα βλέμματα και την κριτική των άλλων ασκεί μεγάλη ψυχολογική πίεση πάνω της, καθώς την ωθεί να αποδώσει καλύτερα από τους άνδρες συναδέλφους της προκειμένου να αναγνωριστούν οι ικανότητες της. Ταυτόχρονα η γυναίκα δεν μπορεί να έχει εξαιρετική απόδοση, γιατί κάτι τέτοιο θα την έκανε να διακρίνεται πολύ από την υπόλοιπη ομάδα και θα οδηγούσε τους άνδρες συναδέλφους της σε μειονεκτική θέση. Επιπλέον θεωρείται αρνητικό να εμφανίζεται η γυναίκα ως πάρα πολύ εργατική, γιατί αυτή η στάση θεωρείται επιθετική. Άλλες γυναίκες κατακτούν διευθυντικές θέσεις με σχετικά μικρή κινητικότητα και εξέλιξη επειδή ακριβώς αυτές οι θέσεις θεωρούνται ότι ταιριάζουν στη γυναίκα καλύτερα.

Τέλος μέσα από τη διαχείριση των αντιφάσεων αυτών, τις εμπειρίες της εκπαιδευτικής διαδικασίας, τις εμπειρίες της επαγγελματικής ζωής και της σχέσης τους με το δημόσιο χώρο οι γυναίκες φάνηκαν ικανές να υπερβούν τους κοινωνικούς φραγμούς και περιορισμούς και να αναζητούν πάντα νέες μορφές έκφρασης και δράσης.