Γράφει ο πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγικά

Ο άνθρωπος, της υλιστικής εποχής μας, αρέσκεται να λατρεύει διάφορα ιερά/θρησκευτικά αντικείμενα, ικανοποιείται με τους θρησκευτικούς τύπους, τις τελετουργίες, καθώς και με εκδηλώσεις εντυπωσιακά φανταχτερές… Ικανοποιείται με μια διανοητική, θεωρητική πίστη και λατρεία των χειλέων… Επιζητά κάποιο ορατό σύμβολο και πιστεύει αν το έχει, τότε ο Θεός είναι μαζί του και τον προστατεύει σαν φυλακτό! Μπερδεύει τον τύπο, την τελετουργία με την πνευματικότητα, το εξωτερικό με το εσωτερικό.

Η περιφορά των ιερών αντικειμένων και οι αντιδράσεις

Ιερά αντικείμενα.

Στην κατηγορία των ιερών αντικειμένων κατατάσσονται.

Α. Τα κειμήλια του Χριστού (π.χ. τα όργανα του Πάθους του Χριστού)

Β. Τα θεομητορικά κειμήλια (π.χ. η Τιμία Ζώνη)

Γ. Κειμήλια που έχουν σχέση με την ζωή των Αγίων όπως π.χ. ο μανδύας του Αγίου Δημητρίου, η αλυσίδα που ήταν δεμένος ο Απόστολος Πέτρος, ρούχα των Αγίων κ.α

Δ. Οι θαυματουργές εικόνες.

Ε. Άλλα αντικείμενα από την εκκλησιαστική ιστορία (π.χ. λίθος της Αποκαθήλωσης, ο σιδερένιος σταυρός του Αγίου Κοσμά και άλλα)

Η συνεχής περιφορά ιερών αντικειμένων (ακόμα και λειψάνων και αντιγράφων από εικόνες, χωρίς οι πιστοί να καταλαβαίνουν συχνά πως πρόκειται για απλά αντίγραφα κι όχι για τις αυθεντικές "θαυματουργές" εικόνες) ελάχιστη σχέση με την ορθόδοξη πνευματικότητα. Ο μακαριστός Μητροπολίτης Ιωαννίνων κυρός Θεόκλητος σχολιάζοντας το παραπάνω φαινόμενο μεταξύ των άλλων είχε πει και τα εξής: «Όταν ο πιστός ταυτίζεται με μια εικόνα, αυτό είναι ειδωλολατρία. Και εμείς έχουμε την ευθύνη, διότι ενθαρρύνουμε την ειδωλολατρία όταν περιάγουμε τα λείψανα των αγίων για να γεμίσουμε τα παγκάρια της Εκκλησίας». «Αντί να δρα ο ίδιος ο χριστιανός για να ταυτίσει το θέλημά του με το θέλημα του Θεού, κατά παγανιστικό τρόπο αποζητάει την επέμβαση της εικόνας, πράγμα που τον κάνει ειδωλολάτρη. Εδώ δεν λέει `με βοήθησε η Παναγία’, λέει `με βοήθησε η Παναγία η Ιεροσολυμίτισσα’. Αυτό είναι ειδωλολατρία όσο και αν θέλουμε να το εξαγνίσουμε. Είναι αρρωστημένη πίστη».

«Βεβαίως και το θαύμα είναι δυνατό, αλλά μόνο από τον Θεό. Αλλιώς ο Θεός θα ήταν αδύνατος. Ο Θεός κάνει θαύματα και όχι οι άγιοι», λέει και αφήνει τις αιχμές του για το πόσο «θαύμα» είναι το θαύμα σήμερα: «Όσες φορές στην Καινή Διαθήκη πιστοποιείται ένα θαύμα, αυτό γίνεται από τον μαρτυρούντα όχλο και όχι από τον λαβόντα την χάρη του Θεού. Δυστυχώς, ο χριστιανισμός έχει φορτωθεί παρά πολύ με ειδωλολατρισμό. Πρέπει όσοι ευαγγελίζονται τον λόγο του Θεού να μπορούν να στενοχωρήσουν μερικούς χριστιανούς λέγοντάς τους την αλήθεια. Δυστυχώς, η ιστορία με τα κειμήλια είναι παλιά. Από τότε που η Εκκλησία έγινε θρησκεία και από τότε που η Αποκάλυψη έγινε χριστιανισμός».

«Σήμερα ζούμε όλοι μας έναν Θεό ανθρωπόμορφο. Ακόμη και τη Μεγάλη Εβδομάδα όταν συρρέουμε στην εκκλησία μπροστά στον Σταυρό και τον Επιτάφιο, συρρέουμε μπροστά στον Πάσχοντα Δίκαιο και όχι στον αναστημένο Θεό. Κρατούμε τον Θεό στα μέτρα μας, για να μπορούμε να τον πλησιάσουμε» (Εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ» και «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» 9-15/12/2002).

Εξάλλου, απόψεις τους για τη σύγχρονη «εικονολατρία» εξέφρασαν και άλλοι Μητροπολίτες, όπως π.χ. ο Φιλίππων κ. Προκόπιος που δήλωσε: «Η καταχρηστική και επαναλαμβανόμενη μετάκληση και προβολή εκκλησιαστικών κειμηλίων εύκολα μπορεί να θεωρηθεί πως γίνεται με σκοπιμότητα και έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τη διδασκαλία και την πράξη της Εκκλησίας μας»,

Και ο πρώην Ζακύνθου κ. Χρυσόστομος: «Όταν η έκθεση εικόνων, ιερών λειψάνων και κειμηλίων γίνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα και έχει ωφελιμιστικά στοιχεία, τότε αυτό γίνεται επικίνδυνο. Έχει δίκαιο ο άγιος Ιωαννίνων όταν λέει ότι το θαύμα το κάνει ο Θεός».

Επίσης ο π. Δ. Τάσης σε ενδιαφέρον άρθρο του στον «Ορθόδοξο Τύπο» (27-12-02) έγραψε ότι «Σε ποιμαντικό πρόβλημα εξελίσσεται η μεταφορά ιστορικών εικόνων και ιερών λειψάνων από διάφορα μοναστήρια», υποστηρίζοντας ότι «στην εποχή μας το φαινόμενο αυτό πρέπει να περιοριστεί, για να μη πούμε ότι πρέπει να εκλείψει». Ο ίδιος στη συνέχεια εξομολογείται: «Χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε οι κληρικοί ότι υπάρχει πολύς και βαθύς πόνος, στο ποίμνιό μας, για τον οποίο εμείς δεν έχουμε ενδιαφερθεί όσο πρέπει και δεν δώσαμε την παρηγοριά, πού τόσο αναζητούν οι άνθρωποι.»

Επισημαίνει - πολύ σωστά! – ο καθηγητής Βαρβούνης ότι «κληρικοί όλων των βαθμών εισάγουν κατά κανόνα άκριτα εθιμικές και λειτουργικές μορφές» και φέρνει τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα, όπως «διάφορες μορφές λιτανειών που μεταφέρονται από τόπο σε τόπο, εισαγωγή στη θεία λατρεία μορφών του μοναστηριακού τυπικού, μεταφορές ιερών αντικειμένων, εγκαθίδρυση αντιγράφων περιπύστων και θαυματουργών εικόνων, κυρίως δε η ευκαίρως ακαίρως θέσπιση νέων τοπικών εορτών και τελετουργιών.»

Η Ορθόδοξη διδασκαλία για τα ιερά αντικείμενα και την τιμητική προσκύνηση

Άλλο "Λατρεία" και άλλο "Προσκύνηση". Ευθύς εξ' αρχής, πρέπει να διαχωρίσουμε τις δύο αυτές λέξεις. Η προσκύνηση, δεν είναι πάντοτε λατρεία! Μπορεί να είναι λατρεία, μπορεί όμως να είναι και τιμητική υπόκλιση. Όταν σ' ένα ξενοδοχείο ο πορτιέρης υποκλίνεται στον επισκέπτη, φυσικά δεν τον λατρεύει! Απλά, τον τιμάει με μία τιμητική υπόκλιση. Όταν όμως υποκλίνεται κάποιος στον Θεό, τότε η προσκύνηση αυτή, είναι και λατρευτική επίσης.

Όταν ένας Χριστιανός υποκλίνεται μπροστά σε έναν άνθρωπο τού Θεού, δεν τον λατρεύει, αλλά τον τιμά ως άνθρωπο τού Θεού. Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν υποκλίνεται μπροστά σε μία εικόνα ενός Αγίου, δεν λατρεύει την εικόνα, αλλά τιμά το εικονιζόμενο πρόσωπο.

Εάν η εικόνα είναι τού Κυρίου Ιησού Χριστού, τότε μόνο το εικονιζόμενο πρόσωπο λατρεύεται. Όχι η εικόνα, αλλά το πρόσωπο.

Όπως μας διδάσκει η Αγία Γραφή, ο Θεός αρνείται την ειδωλολατρία, αλλά σε πολλά χωρία ευλογεί εικόνες και σκεύη, ζητώντας από το λαό σεβασμό σε αυτά (όπως π.χ. στο βιβλίο Εξόδου στα κεφάλαια ΚΕ΄, 7-18 και ΚΣΤ΄, 1-3).

Επίσης, η 7η Οικουμενική Σύνοδος, επικυρώνοντας τη θεολογία του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού, εκφράζει ως δόγμα της Πίστης μας την τιμή εικόνων και αντικειμένων Αγίων. Βεβαίως η προσκύνηση τους, δε σημαίνει ότι λατρεύουμε τις εικόνες ή τα αντικείμενα ως ύλη, ούτε βεβαίως ότι λατρεύουμε τους Αγίους ως θεούς. Αντίθετα, τιμούμε τον Άγιο που είτε εικονίζεται στις εικόνες είτε στον οποίο ανήκουν τα αντικείμενα, όπως π.χ. η Τιμία Ζώνη της Παναγίας μας, η Τιμία Εσθήτα της, ο μανδύας του Αγίου Δημητρίου κ.α.

Η τιμητική προσκύνηση εικόνων, λειψάνων και αντικειμένων των Αγίων, μας προσφέρει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος που είχαν οι Άγιοι, η οποία με τη σειρά της μας προσφέρεται είτε ως ευλογία και εσωτερική χαρά είτε ως προστασία είτε πολλές φορές ως θαύμα. Κάθε αντικείμενο λοιπών των Αγίων, έχει εμποτιστεί με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος που είχαν και οι ίδιοι. Να θυμηθούμε:

– Τα ενδύματα του Χριστού, που θαυματουργούσαν με το να εξέρχεται δύναμη εξ αυτών, όπως στη θεραπεία της αιμορροούσας γυναικός.

– Το ραβδί του Μωυσή, που άνοιξε την Ερυθρά Θάλασσα.

– Το χάλκινο φίδι, με το οποίο, ως σύμβολο του Σταυρού, θεραπεύονταν οι Ισραηλίτες στην έρημο.

– Ρούχα Αγίων, τα οποία θαυματούργησαν πάνω σε ασθενείς θεραπεύοντάς τους, όπως ο μανδύας του Αγίου Δημητρίου. Υπάρχει πληθώρα αναφορών που συνόδευαν το μαρτύριο του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη.

– Ακόμη και ο ίσκιος του Αποστόλου Πέτρου, όταν σκέπασε δαιμονισμένο, αυτός θεραπεύθηκε, όπως αναφέρεται στις Πράξεις των Αποστόλων. Έτσι, ακόμη και η σκιά του Αγίου, που δεν είναι καν ύλη αλλά απουσία φωτός, έκανε θαύματα.

Για τους λόγους αυτούς, προσκυνούμε τα λείψανα, τα αντικείμενα και τις εικόνες των Αγίων. Όχι γιατί τους λατρεύουμε ως θεούς, όπως κακόβουλα κάποιοι ισχυρίζονται και κατηγορούν τους Ορθόδοξους Χριστιανούς, αλλά για ευλογία και προστασία.