Αναρτήθηκε στις:19-09-19 11:21

Ο Περικλής ελληνικό πολιτικό σύμβολο


Γράφει ο Νικόλαος Αλ. Στούμπος


Ο Περικλής, ρήτορας, πολιτικός και στρατηγός, γεννήθηκε στην Αθήνα το 495 περίπου και πέθανε το 429 π.Χ. Ήταν γιος του Ξανθίππου και της Αγαρίστης από τα αριστοκρατικά γένη των Βουζυγών και των Αλκμεωνιδών.

Μετά τη δολοφονία του Εφιάλτη (γνωστού για την παροιμιώδη τιμιότητά του), ηγέτη του Δημοκρατικού Κόμματος, ανέλαβε την αρχή ως «Προστάτης του Δήμου» και ταυτόχρονα εντάχθηκε στη Δημοκρατική Παράταξη, γιατί προτιμούσε, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τους φτωχούς και πολλούς, παρά τους πλούσιους και λίγους. Με την εκπληκτική του παιδεία, το ήθος και τη βαθιά φιλοσοφική του κατάρτιση επιδίωξε με κάθε τρόπο να καταστήσει τα αγαθά της δημοκρατίας κοινό κτήμα των Ελλήνων.

Η δράση του αρχίζει μετά τη συντριβή της περσικής ισχύος, για την οποία η Αθήνα πρωταγωνίστησε και βγήκε μετά τους Περσικούς πολέμους περισσότερο κερδισμένη από κάθε άλλη ελληνική πόλη. Η μεγάλη ναυτική της δύναμη αλλά και η γοητεία της διασφάλιζαν τον πλούτο της και αποτελούσαν εγγύησης για ένα φιλόδοξο μέλλον. Αν στα εξωτερικά πράγματα της Αθήνας η μεγαλοφυΐα του Θεμιστοκλή, η σύνεση και η μετριοπάθεια του Αριστείδη και του Κίμωνα έφεραν αυτή την καταπληκτική πρόοδο, στο εσωτερικό της πόλης πρωταγωνίστησε ο Περικλής.

Ο επιφανής αυτός πολιτικός έδωσε για πρώτη φορά στην Ελληνική δημοκρατία κοινωνικό περιεχόμενο, θεσπίζοντας για τα λιγότερο σημαντικά έργα κάποιους πόρους για να συμμετέχουν και οι πτωχοί στα δημόσια πράγματα της πόλης. Βοήθησε έτσι τους ασθενέστερους και πολλούς να αποκτήσουν περισσότερα δικαιώματα εις βάρος της αριστοκρατικής τάξης, στην οποία ανήκει και ο ίδιος. Επέβαλε επίσης τον έλεγχο του λαού σ’ αυτούς που διαχειρίζονταν τα κοινά και έμεινα στο στόχο αυτό χωρίς παρέκκλιση στο διάστημα των 30 χρόνων που κυριάρχησε στην πολιτική ζωή της Αθήνας. Ο ίδιος ήταν «αδωρότατος και χρημάτων κρείττων». Και ας έκανε την Αθήνα μέγιστη και πλουσιότατη. Και ας έγινε ο ίδιος ισχυρότερος από πολλούς βασιλείς και τυράννους.

Στην στρατιωτική τέχνη στηριζόταν στη δύναμη της σκέψης. Ήταν ευφυής και εξαίρετος ρήτορας. Έπειθε με την ευφράδεια του λόγου και κυριαρχούσε με την ευφυΐα του. Ο Περικλής κατόρθωσε να κάνει το Δήμο της Αθήνας το πιο σπουδαίο ακροατήριο που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Δημιούργησε, χάρη στη μοναδική προσωπικότητά του, ένα πραγματικό θαύμα, ενσαρκώνοντας το τέλειο κλασικό ύφος που πρώτη φορά σημειώθηκε στην Αθήνα. Αλλά αυτό το θαύμα, το κατέστρεψε η ίδια η πλειοψηφία του Δήμου. Δεν το άφησαν να διαρκέσει οι πολλοί που για χάρη τους και για το συμφέρον τους αγωνίστηκε πολλά χρόνια ο δαιμόνιος αυτός άνθρωπος.

Το ενδιαφέρον του για τους πολλούς λειτούργησε πολύ καλά όσο αυτός ήταν στην εξουσία, γιατί κατόρθωσε με την ιδιοφυΐα του και την πειθώ να χαλιναγωγήσει έναν ατίθασο Δήμο, χωρίς να μεταβληθεί η δημοκρατία σε δημαγωγία και οχλοκρατία. Μετά το θάνατό του δεν υπηρέτησαν την Αθήνα ηγέτες με το ανάστημα του Περικλή, αλλά δημαγωγοί όπως ο Κλέων, συντηρητικοί όπως ο Νικίας, μεγαλοφυείς αλλά ηθικά ανερμάτιστοι όπως ο Αλκιβιάδης, που αντλούσαν τη δύναμή τους όχι από τις ικανότητές τους αλλά από τις φιλολαϊκές υποχωρήσεις και τη ρητορική τους δεινότητα. Η δυσμενής αυτή εξέλιξη στην πολιτική ζωή της Αθήνας δικαίωσε απόλυτα το συντηρητικό Κίμωνα, ο οποίος δε συμμεριζόταν την υπέρμετρη φιλολαϊκή πολιτική του Περικλή με τη θέσπιση της «μισθοφοράς».

Ο Περικλής στην προσπάθειά του να εδραιώσει και να ευρύνει τη δημοκρατία, βρέθηκε αντιμέτωπος πολλές φορές με τους πολιτικούς του αντιπάλους. Ως αληθινός δημοκράτης, είχε υψηλόφρονη συμπεριφορά και ήθελε να μένει πρώτος μεταξύ των συμπολιτών του. Ήταν ένα πρότυπο: «Πρόσεχε Περίκλεις, ελευθέρων άρχεις, Ελλήνων άρχεις, πολιτών Αθηναίων». Έτσι, το 461 Π.χ. καθιέρωσε το τελικό αθηναϊκό δημοκρατικό πολίτευμα, το οποίο παρουσιάζεται με σαφήνεια στην Ιστορία του Θουκυδίδη. Ένα πολίτευμα που έφθασε στην τελειωτική του μορφή, στην τέλεια ισορροπία ατομικών δικαιωμάτων και κρατικής εξουσίας. Στη δημόσια ζωή η εκτίμηση δεν έχει να κάνει με την καταγωγή ούτε με τον πλούτο, αλλά αποκλειστικά με την αξία. Εδώ δεν είναι οι κοινωνικές διακρίσεις, είναι η ικανότητα, η εμπειρία, η ιδιοφυία που ανοίγουν το δρόμο των τιμών. Μια ισότητα έτσι τοποθετημένη, αφήνει ανοικτό το πεδίο στην προσωπική αξία, χωρίς να βλάπτει σε τίποτε την ελευθερία. Ο κάθε πολίτης είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του, χωρίς να φοβάται ούτε την υποψιαστική περιέργεια ούτε τα αποδοκιμαστικά βλέμματα των άλλων. Αλλά και η ελευθερία των πολιτών έχει όρια τα δικαιώματα της πολιτείας. Η δημόσια τάξη απαιτεί την υποταγή στις καθιερωμένες αρχές της αδελφότητας (φιλανθρωπίας, ομορφοσύνης) και στην απαρέγκλιτη εφαρμογή των γραπτών νόμων. Μια τέτοια ρύθμιση σκορπίζει παντού αναρίθμητα ευεργετήματα. Η ανθρώπινη ύπαρξη έχει μεγαλύτερη γοητεία στην Αθήνα από παντού.

Η μεγαλοφυΐα του Περικλή δεν είχε όρια. Για να ενισχύσει την πολιτική συνείδηση και να καταστήσει την Αθήνα κυρίαρχη σ’ όλο τον ελληνικό κόσμο, στήριξε το θέατρο, την ιστορία και την τέχνη. Τα έργα του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη για την Τραγωδία και τα έργα του Αριστοφάνη για την Κωμωδία διδάσκονταν στο αθηναϊκό κοινό με εξαιρετική επιτυχία. Ενθάρρυνε επίσης την Ιστορία: Ο Ηρόδοτος, ένας από τους σημαντικότερους περιηγητές ονομάστηκε «Πατήρ της Ιστορίας». Με το διηγηματικό του ταλέντο και το γοητευτικό του ύφος ύμνησε τους νικηφόρους πολέμους των Ελλήνων εναντίον των βαρβάρων. Ο Θουκυδίδης, μέγιστος ιστορικός και δημιουργός της κριτικής ιστορίας, είναι ο μεγάλος στοχαστής και διαυγής αναλυτής του αθηναϊκού μεγαλείου. Τέλος, οι ανοικοδόμηση της Ακρόπολης επέτρεψε στο μεγαλοφυή Φειδία να πραγματοποιήσει αριστουργήματα ισορροπίας, ηρεμίας και μεγαλείου που τον ανέδειξαν πολυμερέστατο και ανυπέρβλητο δημιουργό.

Η μακρά πολιτική σταδιοδρομία του Περικλή, ο συνδυασμός του ονόματός του με τη δόξα και τα θαυμαστά έργα της Αθήνας («Χρυσούς Αιών του Περικλέους») μάς δημιουργούν ένα απέραντο δέος. Δεν έμεινε γι’ αυτό ένα πρόσωπο λιγότερο αμφισβητούμενο. Και τότε και μετέπειτα. Τα στοιχεία των ιστορικών που αναδεικνύουν το μεγάλο του μέγεθος συνυπάρχουν με τις δηλητηριώδεις επιθέσεις των κωμωδιογράφων (Κρατίνος, Εύπολις). Αλλά και ο Πλάτωνας, σχολιάζοντας τη μισθοφορία για τους οικονομικά ασθενέστερους παρατηρεί: «Ακούω Περικλέα πεποιηκέναι Αθηναίους αργούς… εις μισθοφορίαν καταστήσαντα». Η χρήση επίσης των χρημάτων του συμμαχικού ταμείου (9.000 τάλαντα) για την ανακατασκευή της Ακρόπολης θεωρήθηκε ως μια από τις μεγαλύτερες καταχρήσεις της ιστορίας. Στην απάντησή του ο Περικλής υποστήριζε ότι οι σύμμαχοι πλήρωναν για την άμυνά τους και, εφόσον αυτή ήταν εξασφαλισμένη, η Αθήνα δεν ήταν υποχρεωμένη να λογοδοτεί για το πώς θα δαπανούσε τα συμμαχικά κεφάλαια. Τέλος, όταν ο Θουκυδίδης έφθασε στο σημείο να γράψει στα ιστορικά του κείμενα ότι «το πολίτευμα στα λόγια μόνο ήταν δημοκρατία και στην πράξη ήταν εξουσία του πρώτου πολίτη», αυτό δείχνει ότι η δημοκρατία άκουγε τις διαφορετικές απόψεις και δεν ισοπέδωνε τους πολίτες της. Αντίθετα, αναγνώριζε τις διαφορές των πολιτών στην πολιτική αντίληψη και κρίση και τους απέδιδε το ανάλογο κύρος. Δεν είναι τυχαίο που η αθηναϊκή δημοκρατία κατάφερε να αναγνωρίσει το μεγαλείο τόσων και τόσων ατόμων στους τομείς της πολιτικής, του πνεύματος και της τέχνης που η ίδια είχε αναθρέψει. Ο δε Περικλής δεν άσκησε ούτε επεδίωξε να ασκήσει εξουσία πέρα από τα όρια που χάραζε η δημοκρατία. Μιλούσε και έπειθε με επιχειρήματα και το κύρος του δεν εκφυλίστηκε ποτέ σε απόλυτη και προσωποπαγή εξουσία.

Παρά τις όποιες μορφές για το έργο του Αθηναίου πολιτικού στη διάρκεια των ατέλειωτων αιώνων, η Αθήνα κατά την περίοδο του Περικλή έπαιξε ένα ρόλο κυρίαρχο. Έγινε το «κλεινόν άστυ», το «σχολείον της Ελλάδος». Μια πόλη παράδειγμα προς μίμηση. Με την εσωτερική υπακοή στους νόμους, με την ελεύθερη σκέψη, με την αρμονική ανάπτυξη σώματος και πνεύματος οδήγησε τον ελληνικό πολιτισμό στην πνευματική αριστοκρατία. Αναδείχθηκαν με το έργο του τα μεγάλα χαρακτηριστικά του ελληνικού πολιτισμού και τόσο πολύ σημάδευσαν την ανθρωπότητα.

img

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ