Το μνημείο στις Μελάτες είναι αφιερωμένο στους μαχητές και τις μαχήτριες του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ. Το 1947, στην ευρύτερη περιοχή της Άρτας και των Τζουμέρκων, τμήματα του Δημοκρατικού Στρατού συγκρούστηκαν με ισχυρές δυνάμεις του Στρατού, της Χωροφυλακής και των ΜΑΥδων. Μαχητές που συνελήφθησαν μετά τις συγκρούσεις συγκεντρώθηκαν στις Μελάτες, μεταφέρθηκαν στο σχολείο και στο μοναστήρι, όπου βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν.

Με κόκκινες σημαίες του ΚΚΕ και της ΚΝΕ, με το μνημείο του Αρχηγείου Τζουμέρκων να δεσπόζει στον χώρο και με πανό που έγραφε «80 χρόνια ΔΣΕ - Αρχηγείο Τζουμέρκων» και «Η Ιστορία γράφεται με πάλη ταξική», οι συμμετέχοντες έδωσαν στην εκδήλωση χαρακτήρα ζωντανής πολιτικής τιμής και συνέχειας.

Την εκδήλωση άνοιξε ο Γιάννης Νικολέτος, μέλος της ΤΕ Άρτας του ΚΚΕ, καλωσορίζοντας τους παρευρισκόμενους εκ μέρους του ΚΚΕ, της ΚΝΕ και της ΠΕΑΕΑ-ΔΣΕ. Υπενθύμισε ότι έχουν περάσει 45 χρόνια από τότε που στήθηκε η πρώτη μικρή πλάκα στον χώρο, που αποτέλεσε σημείο μνήμης και τιμής για τους μαχητές του Αρχηγείου Τζουμέρκων του ΔΣΕ και που όλα αυτά τα χρόνια έγινε επανειλημμένα στόχος φασιστικών επιθέσεων.

Στο άνοιγμα της εκδήλωσης φωτίστηκε η συγκρότηση της Κομματικής Οργάνωσης στην Άρτα, το 1928, και ο ρόλος της στη γνωριμία της νεολαίας με τις επαναστατικές ιδέες, στην οργάνωση των πρώτων συγκρούσεων της εργατικής τάξης και του λαού της περιοχής με το αστικό καθεστώς. Από αυτή τη δράση αναδείχθηκαν κομμουνιστές που δοκιμάστηκαν στους αγώνες του Μεσοπολέμου, στην ΕΑΜική Αντίσταση και αργότερα επάνδρωσαν τον ΔΣΕ.

Ξεχωριστή βαρύτητα είχε ο χαιρετισμός της Αμαλίας Παπασωτηρίου, σμηνάρχου εν αποστρατεία, η οποία ανέδειξε τη στάση αξιωματικών και στρατιωτών που, επιστρέφοντας από το Αλβανικό Μέτωπο, τάχθηκαν με τον οργανωμένο αγώνα του λαού μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και αργότερα με τον ΔΣΕ.

Συνδέοντας την ιστορική πείρα με το σήμερα, η Αμ. Παπασωτηρίου σημείωσε ότι η εποχή που διανύουμε έχει στοιχεία του Μεσοπολέμου, με πολεμική προετοιμασία και καταστολή εργατικών - λαϊκών δικαιωμάτων, ενώ η ελληνική αστική τάξη εμπλέκεται στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς του ΝΑΤΟ και της ΕΕ. Έθεσε το πραγματικό δίλημμα που μπαίνει μπροστά στους λαούς: «Θα γίνουμε πρωταγωνιστές στη δική μας ζωή ή θα μείνουμε παθητικοί θεατές των εξελίξεων;».

Κάλεσε να πεταχτούν μακριά οι «ξένες σημαίες» της αστικής τάξης και των ιμπεριαλιστικών συμμαχιών της, σημειώνοντας ότι τότε «ο φόβος μεταμορφώνεται σε θάρρος και η αγωνία σε διάθεση για αγώνα». Τόνισε ότι η αισιοδοξία των κομμουνιστών δεν πηγάζει από αυταπάτες, αλλά από τη γνώση της ιστορικής αναγκαιότητας, την εμπιστοσύνη στη δύναμη της εργατικής τάξης και των συμμάχων της και την ηρωική πορεία του ΚΚΕ.

Στη συνέχεια, η εκδήλωση ανέδειξε πλευρές της «λευκής τρομοκρατίας» που ξεδιπλώθηκε και στην Άρτα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, με την κατάληψη των γραφείων του ΕΑΜ και του Σπιτιού του Λαού, τη δράση της Εθνοφυλακής, της Χωροφυλακής και των ΜΑΥδων.

Χαρακτηριστικό ντοκουμέντο που διαβάστηκε ήταν απόσπασμα κυβερνητικής απόφασης του 1946, με την οποία δέκα αγωνιστές από την Άρτα επικηρύσσονταν ως «λησταί», με χρηματική αμοιβή για τη σύλληψη, τον φόνο ή την κατάδειξή τους. Το ντοκουμέντο αποτύπωνε τη σφραγίδα του αστικού κράτους στην τρομοκρατία που εξαπολύθηκε ενάντια στους κομμουνιστές και τους αγωνιστές του λαού.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αναδείχθηκε η αντίσταση στην περιοχή, με χαρακτηριστικό το περιστατικό στο Κλειστό, στις 15 Απρίλη 1946, όταν γυναίκες του χωριού αφόπλισαν απόσπασμα της Χωροφυλακής που επιχείρησε να μπει στο χωριό. Από εκεί βγήκαν στο βουνό οι πρώτες γυναίκες, ανάμεσά τους η 17χρονη Ελένη Μπαλαδήμα και η Όλγα Πάνου.

Στα Τζουμέρκα άρχισαν να συγκεντρώνονται οι πρώτες ομάδες καταδιωκόμενων αγωνιστών, που αποτέλεσαν τη βάση για τη συγκρότηση του Αρχηγείου Τζουμέρκων. Ξεχωριστή αναφορά έγινε στη συγκρότηση των σκόρπιων ομάδων σε ενιαία διοίκηση, με καπετάνιο τον Θόδωρο Ζαλοκώστα - Παλιούρα, στην ένταξή τους στο Γενικό Αρχηγείο Ανταρτών στις 28 Οκτώβρη 1946 και στη μετονομασία τους σε Αρχηγείο Τζουμέρκων του ΔΣΕ μετά την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στις 27 Δεκέμβρη 1946.

Τη βαρβαρότητα της περιόδου φώτισαν οι μαρτυρίες που διαβάστηκαν στη συνέχεια. Συγκλόνισε η αφήγηση της Βούλας Τσιαλαμάγκα για τη δολοφονία του νεαρού αντάρτη Βασίλη Μαντέλου και των Χρήστου Παλαιογιώργου και Ηλία Κορμέντζα από τη συμμορία του Καραμπίνα στο Κλειδί, καθώς και για τον αβάσταχτο πόνο της οικογένειας που αναζητούσε το παιδί της.

Στην ίδια ιστορική αλυσίδα ήρθε να προστεθεί η μαρτυρία της Πηνελόπης Σαρλή, μαθήτριας το 1947, για τη δημόσια έκθεση κεφαλιών ανταρτών στην πλατεία Κιλκίς της Άρτας, μπροστά σε εργαζόμενους, μαθητές και περαστικούς. Την ίδια εικόνα επιβεβαίωσε και η μαρτυρία του Κώστα Τάτση, μαχητή του ΔΣΕ, που ως 16χρονος τότε είδε στρατιωτικά αυτοκίνητα να διασχίζουν την πόλη με τα κεφάλια των ανταρτών, ενώ ο λαός της Άρτας γύριζε το βλέμμα και απομακρυνόταν από το αποτρόπαιο θέαμα.

Ακολούθησε προσκλητήριο νεκρών και κατάθεση στεφανιών από την ΤΕ Άρτας του ΚΚΕ, το Τομεακό Συμβούλιο Άρτας της ΚΝΕ, ενώ εκ μέρους του ΚΚΕ στεφάνι κατέθεσε η Αμαλία Παπασωτηρίου. Συγγενείς των αγωνιστών άφησαν λουλούδια στο μνημείο.

Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες πορεύτηκαν προς το σχολείο και το μοναστήρι των Μελατών, αφήνοντας κόκκινα γαρίφαλα στους τόπους όπου μαρτύρησαν μαχητές του ΔΣΕ. Στο σχολείο διαβάστηκε το ποίημα του Φώτη Αστέρη «Στους συντρόφους που δεν γύρισαν» και ακολούθησε αφήγηση για τους αντάρτες που μεταφέρθηκαν εκεί αιχμάλωτοι, βασανίστηκαν και σφαγιάστηκαν μετά τις μάχες στην περιοχή.

Στο μοναστήρι διαβάστηκαν αποσπάσματα από τη μαρτυρία του Στράτου Σταμάτη, που είχε επιταχθεί ως αγωγιάτης από τον Εθνικό Στρατό, για τη μεταφορά αιχμαλώτων ανταρτών, τις φωνές μέσα στη νύχτα και τα φορτηγά που μετέφεραν τα σκεπασμένα κορμιά.

Με τις κόκκινες σημαίες και τα γαρίφαλα στους τόπους μαρτυρίου, η εκδήλωση ολοκληρώθηκε κρατώντας ζωντανή τη μνήμη των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ, όχι ως μνημόσυνο, αλλά ως υπόσχεση συνέχειας στον δρόμο της οργανωμένης πάλης, για να γίνει ο λαός πρωταγωνιστής στη δική του ζωή.