Ο Κώστας Κρυστάλλης γεννήθηκε το 1868 στο Συρράκο της Ηπείρου. Ήταν γιος του εύπορου εμπόρου Δημητρίου Κρυστάλλη και της συζύγου του Γιαννούλας, το γένος Ψαλίδα. Μαθητής ακόμα της Ζωσιμαίας Σχολής στα Ιωάννινα εξέδωσε το φλογερό πατριωτικό ποίημα «Αι σκιαί του Άδου» (1887), στο οποίο εξυμνούσε με πάθος τους εθνικούς αγώνες και τους ήρωες του 1821.

Η Ήπειρος, όμως, ήταν τότε σκλαβωμένη και οι Τούρκοι καταζητούσαν το νεαρό ποιητή. Για να αποφύγει τη σύλληψη αναγκάστηκε να φύγει στην Αθήνα, όπου δούλεψε σκληρά με αποτέλεσμα να κλονιστεί ακόμη περισσότερο η υγεία του και σύντομα, μετά από την παραμονή του στην Κέρκυρα, να αφήσει την τελευταία του πνοή εδώ στην πόλη μας, την Άρτα, όπου βρίσκεται ο τάφος του αλλά και η προτομή του.

Κακώς ο Κρυστάλλης έχει ταυτιστεί με την απόλυτη φυσιολατρία της ηπειρώτικης μοναδικής φύσης που αποτύπωσε απλόχερα και περιγραφικότατα στη ποίησή του. Πιστεύω πως ήταν περισσότερο ο ποιητής της ελευθερίας, μιας ελευθερίας που ο ίδιος στερήθηκε και αναζητούσε απεγνωσμένα – Πόθοι:

…Ποιος λέει δεν κλαίνε τα βουνά; Ποιος λέει πως δεν γεράζουν; …

Χιόνια και κρύσταλλα παλιά, γεράματα γεμάτα,

σκεπάζουνε τον Πίνδο μου και καταχνιές τον πνίγουν·

κι ακούγω, ακούγω από μακριά, ακούγω από τα ξένα

της γερατειάς του το σκουσμό, το κλάμα της σκλαβιάς του.

Ένας αδικημένος ποιητής που χάθηκε στον κάμπο της Αθήνας, έζησε τον κατατρεγμό, την ορφάνια, την απόρριψη και δεν μπόρεσε ποτέ να υπερασπιστεί το έργο του αφού χάθηκε τόσο νέος, όταν κάποιοι τότε ξεκινούν να γράφουν, σε ηλικία 26 ετών. Ένας ανυπεράσπιστος ποιητής που έπρεπε να αντιμετωπίσει την ορφάνια, την αρρώστια, τον κατατρεγμό, τη φτώχεια, την ατυχία, το σύντομο της ζωής του και το μέλλον, μιας και τώρα βρίσκεται ανυπεράσπιστος στα δικά μας χέρια. Ζούσε μια διαρκή ξενιτιά που τόσο έντονα και βαθιά κατέγραψε στο ποίημά του «Το τραγούδι της ξενιτιάς»:

… Πού να τον πω τον πόνο μου, πού να τον απορίξω;

Να τον ειπώ στα τρίστρατα, τον παίρνουν οι διαβάτες,

να τον αφήσω στα κλαριά, τον παίρνουν τ’ αγριοπούλια! …
Κι αν κλάψω, τα φαρμακερά τα δάκρυα πού να πέσουν;

Αν πέσουνε στη μαύρη γη, χορτάρι δε φυτρώνει,

αν πέσουνε στον ποταμό, ο ποταμός θα στύψει,

αν πέσουνε στη θάλασσα, πνίγονται τα καράβια,

κι αν τα βαστάξω στην καρδιά, με καίν’ με φαρμακώνουν!

Ανάθεμά σε ξενιτιά, με τα φαρμάκια που ’χεις!..

Τιμούμε αυτόν τον μεγάλο ποιητή της ελευθερίας αυτή την Τετάρτη στην αίθουσα Διώνη με μία μοναδική εκδήλωση. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη, 29 Απριλίου 2026, ώρα 7.30 μ.μ., στην Αίθουσα “Διώνη”, στο Εκθεσιακό Κέντρο «Κώστας Βάγιας», στην Άρτα, με ομιλητές τους: Λάμπρο Βαρελά, Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ, Κωνσταντίνο Κωσταβασίλη, Φιλόλογο – Διδάκτορα Ιστορίας, και Ευάγγελο Αυδίκο, ομ. Καθηγητή Πανεπιστημίου Θεσσαλίας – επιμελητή τόμου (συντονίστριες οι Ελισάβετ Μπούτσορα, εκπαιδευτικός, και Κατερίνα Σχισμένου, φιλόλογος).

Το δεύτερο μέρος της εκδήλωσης περιλαμβάνει μουσικό πρόγραμμα με έργα για σολιστική/ές φωνή/ές και πιάνο σε ποίηση Κώστα Κρυστάλλη (Πέτρος Πετρίδης, Τραγούδι του Τρύγου – Βασίλης Πεντζουρίδης, φωνή. Βασίλειος Παπαδημητρίου, Τραγούδι του Αργαλειού – Νίκος Ποταμούσης, φωνή. Αθανάσιος Κόκκινος, Ο Τρύγος – Παναγιώτα Περίδη, φωνή. Αλέκος Ξένος, αποσπάσματα απ’ τον Σταυραϊτό – Ανδρέας Χασιώτης, φωνή και Το τραγούδι της βρύσης – Χριστιάννα Γκουγκουστάμου, φωνή. Δημήτρης Δραγατάκης, Ο Τσέλιγγας – Ανδρέας Χασιώτης, φωνή. Τάκης Μαρίνος, Τραγούδι του Αργαλειού – Παναγιώτα Περίδη και Χριστιάννα Γκουγκουστάμου, φωνές). Στο πιάνο ο Εμμανουήλ-Κωνσταντίνος Πανόπουλος (επιμέλεια – διδασκαλία: Δρ. Αθανάσιος Τρικούπης, αν. καθηγητής Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων – ευγενής προσφορά των μουσικών κειμένων από το Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου).

Το 2018, για το έτος Κρυστάλλη, διεξήχθη τιμητική επετειακή εκδήλωση στην πλατεία Κρυστάλλη, με αρχιερατικό μνημόσυνο που τελέστηκε στο παλιό κοιμητήριο Άρτας από τον μητροπολίτη μας κ.κ. Καλλίνικο. Επίσης εκδόθηκε τιμητικό έντυπο από τον Δήμο Αρταίων και τον Σύλλογο Μακρυγιάννη το 2018, που μοιράστηκε και στα σχολεία. Το 2022 ανέβηκε από την εφηβική θεατρική ομάδα του Σκουφά, σε συνεργασία με το τμήμα τηλεπληροφορικής και τηλεπικοινωνιών της ομάδας KicLabUoI, Εργαστήριο Γνώσης και Ευφυούς Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με έδρα τους Κωστακιούς Άρτας και του προγράμματος Hermes, το θεατρικό έργο «Το σκονισμένο μπαούλο», σε κείμενο Αικ. Σχισμένου και σκηνοθεσία Έλλης Μάνθα. Επίσης το 2023 εκδίδεται από το Εργαστήριο Γνώσης και Ευφυούς Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με έδρα τους Κωστακιούς Άρτας και του προγράμματος Hermes, βιβλίο για τον ποιητή Κ. Κρυστάλλη (Αικ. Σχισμένου, Ιωάν. Νούλη). Τον Απρίλιο του 2024 επίσης τιμήσαμε τον Κρυστάλλη με μια όμορφη εκδήλωση στην μικρή πλατεία του Αγίου Γεωργίου Άρτας.

Κώστας Κρυστάλλης, ένας ανυπεράσπιστος ποιητής…

Παρακαλώ σε, σταυραητέ, για χαμήλωσε ολίγο

και δώσ’ μου τις φτερούγες σου και πάρε με μαζί σου,

πάρε με απάνου στα βουνά, τι θα με φάει ο κάμπος!