Γράφει ο Ηλίας Καραθάνος

Ανέκαθεν θρησκευτική, η ελληνική ψυχή, με την έννοια της στροφής του νου προς το θείο, είτε πρόκειται για την αποδοχή του Δωδεκάθεου, είτε του Χριστού, στην αρχαία και τη νεότερη εποχή, αντίστοιχα. Σε αυτά τα πλαίσια την διέκρινε πάντα θαυμαστή αγωνιστικότητα, που εξασφάλισε στον ελληνικό πολιτισμό, την ψυχική υγεία, γαλήνη, αρμονία κι ισορροπία κι αυτή διέσωσε την επιβίωσή του, μέσα στους αιώνες.

Άξιο προσοχής είναι το γεγονός, πως από τους ανατολικούς λαούς (Ασσύριους, Φοίνικες, Βαβυλώνιους, Χετταίους, Σουμέριους και λοιπούς της προχριστιανικής περιόδου) δεν επέζησαν μέχρι σήμερα, παρά μόνον οι Έλληνες κι οι Εβραίοι και κανένας άλλος, όσο κι αν άφησε περίφημα επιτεύγματα για την εξυπηρέτηση της καθημερινής επίγειας ζωής, ούτε υιοθέτησαν το ελληνικό: «Νους υγιής εν σώματι υγιεί».

Σύμφωνα με τους μελετητές της Ιστορίας, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο πολιτισμός τους ήταν εμπειρικός κι όχι διανοητικός, εξωτερικός κι όχι εμβριθής, υλικός κι όχι πνευματικός, επιφανειακός κι όχι ενδοσκοπικός. Κατασκεύασαν φανταχτερά έργα κι επιδερμικές, αλλά θαυμαστές κατασκευές, που όμως δεν επιβίωσαν ως λαοί, γιατί αδιαφόρησαν εντελώς για τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, την ουσία κι όχι τον τύπο των υποθέσεων.

Οι Έλληνες συνδύασαν το «καλόν καγαθόν», το «τερπνόν μετά του ωφελίμου". Πιστεύουν «ουδέν καλόν αμιγές κακού», «παν μέτρον άριστον», τον γεωγραφικό τόπο, τον μέσο δρόμο. Δεν περιφρονούσαν την ύλη, αλλά ποτέ δεν παραδόθηκαν στη λατρεία της. Έδωσαν το προβάδισμα στο πνεύμα και δημιούργησαν πνευματικό πολιτισμό, που απέβλεπε στην καλλιέργεια της ψυχής, με την ακμαία παιδεία και την άκρατη αρετή.

Ο μεγάλος φιλόσοφος Πλάτων, παγκόσμιας και διαχρονικής ακτινοβολίας, διαβεβαίωνε ότι, δεν υπάρχουν ανώτεροι στόχοι «πάσα επιστήμη, χωριζομένη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής, πανουργία, απάτη) και ου σοφία φαίνεται», οπότε ο πολιτισμός ξεπέφτει από το πελώριο ύψος που καταλαμβάνει ο άνθρωπος, που εκπληρώνει την πρωταρχική ετυμολογική βάση των ομηρικών συστατικών που συνθέτουν το «άνω+θρώσκειν», γίνονται όλα επίπεδα, δεν υπάρχει προσανατολισμός προς τον αέρα της ελευθερίας και δημοκρατίας.

Έτσι, αυτές οι κοινωνίες γνωρίζουν την παρακμή, ζώντας μόνον για «άρτον και θεάματα», όπως συνέβαινε στα τελευταία χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας, τότε που όπως λέγεται «homo hominis lupus». Στη συνέχεια, με μαθηματική ακρίβεια, έρχεται ο αφανισμός αυτών των λαών, ενώ «η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει».

Μία από τις ενδεικτικές εκδηλώσεις της ψυχικής υγείας είναι κι η άπειρη εκτίμηση για το ωραίο. Όσο κι αν η ελληνική ευαισθησία εκδηλώθηκε πλούσια στην περιοχή του ωραίου, με τις αριστουργηματικές επιτύμβιες στήλες, τις σαρκοφάγους, τις τοιχογραφίες, τα κτερίσματα των κυβωτιόμορφων και σκαλιστών περίφημων τους πολύχρωμους πήλινους και ζωγραφιστούς αμφορείς διάφορων ρυθμών, καθώς και τα πλαστουργήματα της σμίλης πάνω στο κάτασπρο πεντελικό μάρμαρο, σε μαλακό ξύλο, σε εύπλαστο ορείχαλκο, που διαιωνίζει τη δεξιότητα, χωρίς να τα αλλοιώνει ο χρόνος.

Όπως ο πανεπιστημιακός καθηγητής Νίκος Κοντολέων της αρχαίας ελληνικής τέχνης, παρατηρεί: «Το κάλλος των έργων του Φειδία και της κλασσικής τέχνης δεν είναι απλώς μια εξεικόνιση των ωραιότερων ανθρώπων. Οι αρχαίοι πρόγονοί μας είχαν μια παρουσίαση του ωραίου πάνω στο πραγματικό, μια προσπάθεια αποδόσεως του θείου κάλλους».

Στον διάλογο του Πλάτωνα «Φαίδρος», όπου περιλαμβάνεται η προσευχή στο θεό του σοφού δασκάλου, του Σωκράτη, στην οποία λέγεται: «Δώσε μου να γίνω όμορφος μέσα μου». Εδώ απευθύνεται στον άγνωστο Θεό, του οποίου αργότερα ο Απόστολος Παύλος αναγνώρισε τον βωμό του στην αγορά της Αθήνας.

Ας σημειωθεί ότι ο ανεπανάληπτος φιλόσοφος Σωκράτης προβαίνει στην αναζήτηση ενός μόνον Θεού, ενώ δεν έγραψε ο ίδιος τα αθάνατα έργα του, παρά τα διασώζει ο μαθητής του Πλάτων, γιατί απέδιδε θεμελιώδη βάση στις ελεύθερες και γάργαρες αναπνοές της ψυχής σε καθαρά ξέφωτα, μη δίνοντας αποκλειστική σημασία στην υλόφρονη πλευρά της ζωής.

Αυτή η Σωκράτειος πρακτική αναιρείται σήμερα με την εφαρμογή του ηλεκτρονικού υπολογιστή, ως πανάκεια, στην πεζή καθημερινότητα από φιλοδυτικές πολιτικές και τακτικές της Κυβέρνησής μας, η οποία αγνοεί την κουλτούρα στην Εσπερία και την ιδιαιτερότητα και διαφορετική παράδοση της Ελλάδας, που ακουμπά στην ζωντάνια και την φυσικότητα του διαλόγου και στην πειστική επιχειρηματολογία, ως πατρίδα της γνήσιας δημοκρατίας.

Κι όταν ήρθε στην πατρίδα μας, η πίστη του Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού, αυτή η έμφυτη αγάπη προς το ωραίο, βρήκε την πιο ευγενική διέξοδο στην πιο αναμφισβήτητα ωραία αγάπη, που με τα πιο καλολογικά λόγια, στην πιο αρμονική γλώσσα του κόσμου, έψαλλε το μεγαλείο του αληθινού Θεού και ταίριασε τους πιο γλυκύφθογγους ύμνους στην «ωραιότητα» της Αειπαρθένου Μητέρας Του, όπως αναγράφεται στον Ακάθιστο Ύμνο.

Και μπορεί κανείς να συλλογιστεί, πόσο μακριά απ’ αυτή την ψυχική υγεία βρίσκεται σήμερα ο κόσμος μας, ο οποίος δεν ενδιαφέρεται, παρά μόνον για υλικά αγαθά, με την μηδενιστική νοοτροπία: «Φάγωμεν γάρ και πίωμεν, αύριον γάρ αποθνήσκωμεν».

Σήμερα δεν βρίσκονται καθαροί χώροι για την ψυχή, όπου βασιλεύει η άυλη ομορφιά, που τραγουδάει ο Διονύσιος Σολωμός, όταν βλέπει να ανθίζει στις νεανικές μορφές της ποίησής του «όμορφος κόσμος ηθικός, αγγελικά πλασμένος».

Καταλαβαίνουμε πως η ελληνική λογοτεχνία δεν είναι ποτέ νοσηρή, γιατί όπως υποστηρίζει η μεγάλη ελληνίστρια Ζακλίν ντε Ρομιγύ «οι αρχαίοι Έλληνες αναζητούσαν την ουσία, τις αρχές, το ιδεώδες, τις βασικές αξίες. Αυτά παραμένουν πολύτιμα για μας ακόμη και σήμερα». Αρκεί να σκεφτούμε, πόσο σήμερα ελκύουν την ηθοποιία, τη λογοτεχνία, τη μουσική, τη διασκέδαση, τα πάθη και τα σκάνδαλα, η φρίκη, η βία κι οι διαστροφές, που προβάλλονται, με κάθε τρόπο και με τα τέλεια μέσα που διαθέτουμε.

Ειδικά για τον ομηρικό ήρωα Οδυσσέα, γράφει με θαυμασμό: «Ο θνητός ήρωας, ένθεος καθότι άνθρωπος, αρνείται την πρόσκληση της θεάς Αθηνάς, που τον καλεί να παρακολουθήσει το χαμό του εχθρού του, Αίαντα, δηλαδή λέει ‘όχι’ σε μια από τις πιο ισχυρές παρορμήσεις του. Σκέπτεται ότι είμαι άνθρωπος και θα μπορούσε να μου συμβεί το ίδιο»!

Ο Έλληνας έχει την ετοιμότητα να συνέλθει και να επανορθώσει, οπλισμένος με την αυτοκυριαρχία και τη δυνατότητα που του δίνει η προσευχή, η νηστεία κι η μετάνοια, αν κάποτε σημειωθούν κάποιες εκτροπές από τον κανόνα κι ο άνθρωπος υποκύψει σε κάποια κακότητα.

Χαρακτηριστικό είναι το επεισόδιο, που αναφέρει ο Ηρόδοτος, για τους δέκα Κορινθίους άνδρες, που χρησμός τους ειδοποίησε, πως κάποιο βρέφος, το οποίο μόλις είχε γεννηθεί, θα καταστρέψει την πόλη τους κι αυτοί έλαβαν τις προφυλάξεις τους.

«Μπήκαν στην αυλή του Ηετίωνα και ζήτησαν το παιδί. Η μητέρα του, νομίζοντας ότι το ζητούσαν από φιλοφροσύνη στον πατέρα του, το έφερε έξω και το έδωσε στα χέρια ενός απ’ αυτούς. Κι είχαν συμφωνήσει στο δρόμο, ο πρώτος που θα δεχόταν το παιδί στα χέρια του, να το έριχνε με ορμή στο έδαφος!».

Κι η διήγηση συνεχίζεται με παραστατικότητα: «Αλλά όμως κατά θεία συνδρομή, συνέβηκε το μωρό να χαμογελάσει σ’ εκείνον που το πήρε. Κι αυτός συγκινήθηκε στο έπακρο και δεν μπορούσε απ’ το ρίγος που τον διακατείχε και συνείχε, να το βλάψει. Κι έτσι το έδωσε στον δεύτερο κι εκείνος στον τρίτο, ώσπου το βρέφος έκανε τον κύκλο και με τη σειρά πέρασε από τα χέρια όλων, δηλαδή και των δέκα. Ο τελευταίος το έδωσε πίσω στην μητέρα του…». (Ηρόδοτος ε΄ 92).

Επιτέλους έφθασε ο καιρός, όσο κι αν γύρω μας οι αναθυμιάσεις είναι αποπνικτικές, να καταλάβουμε ότι μας χρειάζεται διαυγές μυαλό και συνάμα καθαρή καρδία . Κι επιπλέον κάτι άλλο, ότι δηλαδή, η φωτεινή, η αισιόδοξη, η πνευματική θεώρηση της ζωής είναι σύμφωνη με το δικό μας κλίμα: «Όσο κι αν συννεφιάζει, πάντα ο ουρανός της Ελλάδας αφήνει έναν φεγγίτη ή έστω μια χαραμάδα, απ’ όπου φτάνει ξεπερνώντας μία μικρή δέσμη αχτίνων της Θείας Πρόνοιας για μας…».

Τέλος, ως έκφραση ψυχικής υγείας, θεωρείται κι η αυτοσυγκράτηση. Όταν ο Μέγας στρατηλάτης διψασμένος στην άνυδρη έρημο της Γεδρωσίας αρνήθηκε να ξεδιψάσει με το λίγο νερό που του προσφέρθηκε, εφόσον το στράτευμα στερούνταν εντελώς, έστω κι ελάχιστης ποσότητας νερού, να βρέξει τα χείλη.

Επίσης, κι η άψογη στάση του απέναντι στις γυναίκες, δείχνοντας την ηθική του, απ’ την οικογένεια του Πέρση βασιλιά, που είχε νικηθεί κι επεδίωξε με την φυγή του να γλυτώσει το τομάρι του, μη νοιαζόμενος ούτε για την υπεράσπιση «αγαπημένων» του προσώπων, για τα οποία φρόντισε η ελληνική ψυχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Κι η συγχωρητικότητά τα που έδειξε ο στρατηλάτης Επαμεινώνδας, απέναντι στον καταδικασμένο για προσβολή της πειθαρχίας του στρατεύματος στρατιώτη, όταν εκείνος όρμησε να τον σκοτώσει, παίρνει τις διαστάσεις της χριστιανικής ανεξικακίας κι όχι απλώς της ανεκτικότητας.

Ο στρατηγός λοιπόν, συγχρόνως με την ενέργεια της πραότητας και νηφαλιότητάς του, έλεγε: Προηγουμένως είχες προσβάλει την στρατιωτική πειθαρχία και δεν μπορούσα να σε συγχωρήσω. Τώρα όμως πρόσβαλες εμένα… Σου δίνω πια χάρη και σε συγχωρώ! Στους άλλους Ανατολικούς λαούς, ίσχυαν οι σκληροί, άτεγκτοι κι άκαμπτοι νόμοι του Χαμουραμπί, που δεν άφηνα περιθώριο για ελιγμούς, ούτε φανερώνουν εσωτερική καλλιέργεια, ούτε πνευματική ευθιξία.