Γράφει ο Ηλίας Αθ. Καραθάνος

Η αγωνιστικότητα που για τον Έλληνα υπήρξε εξ αρχής η στέρεη θεμέλιος βάση, που πάνω της, αυτός ο άνθρωπος στήριξε το οικοδόμημα της ζωής και του πολιτισμού του, που του εξασφάλισε ταυτόχρονα και την ψυχική υγεία, η οποία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γνωρίσματα του ελληνικού πνεύματος.

H ελληνική ψυχή από την φύση της, συνδύαζε την στροφή προς το θείο, τη γνωστή «θεοσέβεια» με ακράδαντη την πίστη ότι ο άνθρωπος υπερέχει συντριπτικά από όλα τα όντα της Δημιουργίας, προικισμένο με μυαλό και λογική, μέρος απ’ το «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» του Πλάστη.

Αρχαιοελληνικός λόγος περιωπής, είναι η γεμάτη ενθουσιασμό, αναφώνηση: «Ως χαρίεν εστ’ άνθρωπος, όταν άνθρωπος είη». Αλήθεια! Πόσο χαριτωμένο έμβιο ον επί της γης είναι ο άνθρωπος έχοντας όλες τις αρετές πεπληρωμένες! Στην περίπτωση δηλαδή διασώζει την δοσμένη σ’ αυτόν ιδιαιτερότητα, σε σχέση με τα άλογα πλάσματα, αυτό που λέμε «ανθρωπιά».

Στη διαφορετική περίπτωση, κάνουμε λόγο για «απανθρωπιά», Για αρρώστια ψυχής, που τον κάνει να παραδίδεται σε ό,τι του αφαιρεί το ανθρώπινο μεγαλείο του και τον υποδουλώνει σε ανάξιές του συνήθειες και ανάλογες συμπεριφορές που τον εξευτελίζουν.

Άλλωστε ο ιδανικός άνθρωπος για τους αρχαίους προγόνους μας ήταν ο «καλός καγαθός», όμορφος κι ενάρετος, όχι μόνον ως προς την εξωτερική ωραιότητα, αλλά αυτή συνδυασμένη με την ακριβή αρετή, που κρατάει αυτόν που την έχει πάντα δροσερό, χαρωπό κι άξιο για τα μεγάλα. Γι’ αυτή την υγιεινή κατάσταση της ψυχής, υπάρχουν εξαίρετα ελληνικα κείμενα, καθώς εκείνο στην προς Δημόνικο επιστολή του ρήτορα Ισοκράτη, που διδάσκονταν για πολλές γενιές τα παιδιά του Γυμνασίου μας.

Το μεγαλείο του, τόσο του συγγραφέα του ανεπανάληπτου ρήτορα Ισοκράτη, όσο και του ιδίου περίφημου έργου, μας ωθεί να το μνημονεύσουμε και να το χαρούμε, έστω με τη συνοπτική του ανάπτυξη, που του στερεί το υπέρογκο μέγεθός του.

Ο σοφός συγκρίνει την ομορφιά του σώματος με εκείνη της αρετής και προτρέπει τον νεαρό αποδέκτη της επιστολής να την ακολουθήσει στην ζωή του, γιατί «κάλλος ή νόσος εμάρανε ή χρόνος ανήλωσε». Αυτό μιλά για τη σωματική ομορφιά, ενώ μόνον την αρετή, όταν κανείς την κατακτά, καθώς με την πάροδο του χρόνου, συναυξάνεται, χωρίς παραποιήσεις με το νου.

Μόνον η αρετή τον συντροφεύει, μέχρι τα βαθιά γεράματα και κάνει για τον άνθρωπο δυνατά, όσα για τους άλλους είναι αδύνατα. Η αρετή εξασφαλίζει τη δυνατότητα στον νεαρό να μην φοβάται, να απολαμβάνει τα ωραία και τα μεγάλα έργα, να μην χρησιμοποιεί απάτες για να επιτύχει, να μη ζητάει τον έπαινο με ξιπασιά.

Ορισμένα περιστατικά έχουν μείνει στην ιστορία, στα οποία κάκιζαν οι πρόγονοί μας αυτές τις κακίες, για να μην μεταδοθεί το μύασμα - μόλυσμα της ψυχικής αρρώστιας. Για παράδειγμα, γνωστά είναι τα πρόστιμα, που πληρώνουν όσοι αθλητές στους ολυμπιακούς αγώνες, κατέφευγαν σε τεχνάσματα αθέμιτου ανταγωνισμού.

Με αυτά τα χρήματα, κατασκευάζονταν για παραδειγματισμό, τα άκομψα αγάλματα των Ζανών, όπου αναγράφονταν περιφρονητικά, το όνομα και η πατρίδα του αθλητή που μετήλθε τον δόλο! Κι η ασυνέπεια από δειλία τιμωρούνταν, όπως στην περίπτωση του Σεραπίωνα από την Αλεξάνδρεια, στα 25 μ.Χ., που την παραμονή των αγώνων, το βράδυ, δεν άντεξε από την αγωνία του και «ώχετο αποδράς».

Έφυγε μυστικά από τους συνυποψήφιους του αγώνα, παγκράτιο, που ήταν σύνθετο αγώνισμα, πυγμαχίας και πάλης. Κι οι ελλανοδίκες, με ψήφισμα, παραχρήμα εκτελεστό, χωρίς την παραμικρή χρονοτριβή τον καταδίκασαν να πληρώσει τσουχτερό πρόστιμο, γιατί «μόνος πάντων ανθρώπων ώχετο αποδράς την προτεραία της τελέσεως του παγκρατίου».

Χαρακτηριστικό της ψυχικής υγείας, ήταν και το ότι μπορούσαν να διατηρούν την ελευθερία της ψυχής, που δεν χρησιμοποιεί την προσποίηση, για να προκαλέσει επιδοκιμασία, τον θαυμασμό, την επευφημία και τον έπαινο, αλλά την ευθύτητα, την αλήθεια και την ειλικρίνεια.

Κάποτε παραδίδει ο αρχαίος συγγραφέας μας, στο στάδιο της Ολυμπίας, πως παρουσιάστηκαν δύο νεαροί, με ενδυμασίες που άστραφταν από την πολυτέλεια. Τότε δύο φίλοι που κάθονταν κοντά-κοντά, ψιθύρισαν ο ένας στο αυτί του άλλου: «Μέγας τύφος ούτος!», τουτέστιν στην καθομιλούμενη γλώσσα, μεγάλη περηφάνια αυτή!

Σε λίγο τα ίδια λόγια είπαν, όταν εμφανίστηκαν δύο άλλοι νεαροί «εν εσθήσεσι ρυπώσαις», δηλαδή με ενδύματα που βρώμαγαν, οπότε είπαν: «Άλλος τύφος ούτος». Πρόκειται για δύο αντίθετες καταστάσεις, προκειμένου με τη μια ή με την άλλη, να κερδίσουμε τις εντυπώσεις.

Το παράδειγμα αυτό μπορεί να εισάγει στο μυαλό μας διάφορες τέτοιες σκέψεις. Αν κι απέχουμε εκατοντάδες δεκαετίες από εκείνη την περίοδο, και σήμερα μικροί και μεγάλοι με ακραίες εμφανίσεις σε ντύσιμο και χτένισμα ή με γλώσσα συνθηματική, ζητάνε να προσελκύσουν την προσοχή και τα βλέμματα των θεατών, με κάθε τρόπο κι έτσι κινούν το ενδιαφέρον, όχι εξαιτίας της ουσίας.

Τάχα πως εξηγείται, η επιμονή νεαρών, αλλά κι ηλικιωμένων (!) να φορούν τα σχισμένα επώνυμα ρούχα, και μάλιστα στις μέρες μας, που υπάρχουν γονείς, οι οποίοι στερούνται τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν στα παιδιά τους, ακόμη και τα στοιχειώδη της επιβίωσης ή σχολικά τετράδια.

Κι έπειτα, τι νόημα έχουν και τα τόσα τρυπήματα, στη μέση, στη γλώσσα, τη μέση, τη μύτη κλπ, για να προβληθούν οι συλλογές των διαφόρων μεταλλικών εξαρτημάτων, σκουλαρίκια, γεωμετρικά σχήματα, σύμβολα της πεζής καθημερινότητας κλπ.

Τα τατουάζ, αντί να προσθέσουν, μειώνουν την καλαισθησία του σώματος, το οποίο αμαυρώνει το καλλίγραμμο στυλ που έδωσε ο Δημιουργός-Θεός, προς τον Οποίο αίρεται ο οφειλόμενος σεβασμός κι ευγνωμοσύνη. Πέρα του ότι είναι επικίνδυνο. Φανερώνει ότι ο φορέας του είναι δουλοπρεπή άτομο, που υπακούει στην ξενόφερτη μόδα των επαναστατικών κινημάτων της ασύδοτης νεολαίας στην Αφρική, από την οποία μεταπήδησε στις άλλες γωνιές του πλανήτη μας. Πάντως το παρήγορο είναι ότι η μόδα γίνεται σουξέ και στη συνέχεια, χάνεται από το προσκήνιο, έρχεται και παρέρχεται, περαστικό κύμα είναι. Είναι σαν μια αρρώστια, για την οποία ευχόμαστε «περαστικά».

Η παρατήρηση του Περικλή στον επιτάφιο πανηγυρικό λόγο του Θουκυδίδη για τους Αθηναίους πεσόντες, αποτελεί ωραίο μνημείο ψυχικής υγείας. Ο στρατηγός της αρχαιότητας και μεγάλος αρχηγός της πρότυπης κι υποδειγματικής Αθηναϊκής Δημοκρατίας καυχάται λέγοντας το γνωστό ρητό: «Φιλοκαλούμεν μετ’ ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας. Το κείμενο αυτό στην καθομιλουμένη, σημαίνει τα εξής: «Είμαστε εραστές του ωραίου, χωρίς ασωτία - υπερβολή - και της ενασχόλησης με τη σοφία, χωρίς να γινόμαστε μαλθακοί».

Πόση αλήθεια διαφορά σήμερα, που σε όλες τις εκδηλώσεις του τομέα της πολιτισμικής ζωής, σε όλο τον προηγμένο κόσμο, δεσπόζει η λαιμαργία κι η πλεονεξία, δηλαδή η χωρίς όρια κορεσμού κι ηθικούς φραγμούς απόκτηση των υλικών αγαθών, μέσα στα πλαίσια του υλόφρονα κόσμου μας.

Τα ανθρώπινα πάθη, οι ποικίλες εξαρτήσεις, οι αμαρτίες, οι παραβιάσεις του Θείου κι ανθρώπινου Νόμου, οι επικλήσεις μας στον διάβολο για σύμπραξη, είναι μερικά στοιχεία που αφανίζουν το πανέμορφο ανθρώπινο πρόσωπο, που η αξία του είναι μοναδική κι ανεπανάληπτη, σαν «εικόνα» και «καθ’ ομοίωσιν» του Θεού. Τη στιγμή, που ο ξακουστός και περίφημος Πλάτωνας υπογραμμίζει ότι υπάρχει ένας αέρας που φέρνει υγεία από χώρες υγιεινές.