«Ασπρόμαυρες ιστορίες», με την πένα της Ελένης Βλάχου

Του Αντώνη Κολιάτσου (*)

Και η ταξιδιωτική αφήγηση(της Ε.Β), από την Τιφλίδα στη Μόσχα, ολοκληρώνεται με την εξ’ ίσου θαυμάσια περιγραφή της ρωσικής στέπας, προετοιμάζοντας τον αναγνώστη να βιώσει μια ακόμη ευχάριστη έκπληξη των 11 Ελλήνων ταξιδιωτών... Πράγματι, μετά από τριάντα έξη ώρες, αφότου είχαν φύγει από την Τιφλίδα, έβλεπαν, εντυπωσιασμένοι, για πρώτη φορά τη μορφή της ρωσικής ερήμου, τη στέπα.. «…νιώθαμε το τρένο να ταξίδευε μέσα σε μια απέραντη σκοτεινή θάλασσα από μαρμαρωμένη λάσπη, που έφθανε, χωρίς καμία καμπύλη, χωρίς μια ρωγμή, στη μακρινή γραμμή του ορίζοντα[…]. Η Σαχάρα είναι έρημος, αλλά πάνω στις χρυσοκίτρινες καμπύλες της παίζει το φως και η λάμψη του ήλιου…Στο Μεξικό, στην καρδιά της Αμερικής, στο Τέξας, απλώνεται η έρημος της δίψας, του βράχου, όπου μέσα σε ένα κίτρινο και λευκό τοπίο ορθώνονται σαν κομψά καντηλέρια οι καταπράσινοι λιγνοί κάκτοι[…].Και στη Σαχάρα, όμως, και στην Αμερική και παντού σε κάθε άλλη έρημο, κάπου μπορεί να φωλιάσει, να χωθεί η ελπίδα. Ο άνθρωπος που θα βρεθεί εκεί χαμένος, θα μπορέσει να την αναζητήσει πίσω από έναν βράχο, πίσω από έναν αμμόλοφο, να προχωρήσει σε κάτι, να βρει μια λωρίδα σκιάς…Τέτοιες αδυναμίες δεν έχει η στέπα της Ρωσίας, που απλώνεται νεκρή, ολόγυμνη, άχρωμη, χωρίς μια πέτρα, χωρίς ένα δένδρο, χωρίς ένα φυτό. Μόνο η πρωινή πάχνη ρίχνει ένα παγωμένο φυτίλι πάνω στις ρυτίδες της λάσπης και προσθέτει μαζί με τα κοράκια που πετούσαν ολόγυρα, ακόμη μια πένθιμη νότα μελαγχολίας…», είναι η αριστουργηματική αναπαράσταση της ρωσικής στέπας, από την πένα της μεγάλης Ελληνίδας χρονογράφου.

Μετά από πέντε ώρες ταξίδι φάνηκαν τα πρώτα χωριάτικα ξύλινα σπίτια, τα λεγόμενα «Ίσμπα», του Ροστώβ, την ηρωική περιοχή που για δύο ολόκληρα χρόνια είχε γνωρίσει τη φρίκη ενός τρομερού πολέμου με τους Ναζί. «…από τα παράθυρα του βαγκόν-ρεστοράν, κάπου-κάπου κοιτάζαμε ένα καμένο γεφύρι, έναν σταθμό κατεστραμμένο, κάποιο γκρεμισμένο σπίτι, αναλογιζόμενοι ότι πριν λίγα χρόνια, Ρώσοι και Έλληνες πολεμούσαμε τον εχθρό(τους Γερμανούς Ναζί) στον ίδιο πόλεμο…», είναι ο εκ βαθέων μελαγχολικός υπαινιγμός της συγγραφέως, για την μεταπολεμική τροπή που είχαν πάρει οι σχέσεις των πρώην συμμάχων στον πόλεμο κατά της Ναζιστικής Γερμανίας.. «Και μετά από μια πολύ-ήμερη, και πολύ κοπιαστική διαδρομή, περάσαμε από τον σταθμό του Κουρσκ, ένα παλιό αρχοντικό μαρμάρινο οικοδόμημα στολισμένο με αγάλματα, το Οριόλ και την Τούλα φθάσαμε στη Μόσχα, όπου κατάκοποι, ξετιναγμένοι, άυπνοι και με διαρκή πονοκέφαλο… τρέξαμε για το Μοσχοβίτικο ξενοδοχείο «Σοβιέτσκαγια, για λίγη ξεκούραση»», διηγούνταν, μεταξύ των άλλων, ο αείμνηστος Χρ. Κολιάτσος, στο οικογενειακό τραπέζι, στο σπίτι της αδελφής του στον Άη Θόδωρο (σ.σ, ο γράφων ήταν παρών), κατά την τελευταία επίσκεψή του στην Άρτα, λίγους μήνες προ του θανάτου του (σ.σ, Μάϊος 1955).

Ύστερα από μια ολιγοήμερη ανάπαυλα στη Μόσχα, η ελληνική ομάδα των 11 προσκεκλημένων μετά από ένα 12-ωρο ταξίδι με το «Ερυθρό Βέλος», με το τρένο που φεύγει κάθε βράδυ από τη ρωσική πρωτεύουσα, φθάνει στο Λένινγκαντ, την πόλη που δεν πήρε ποτέ το ύφος που θα άρμοζε στο καινούργιο της όνομα, αφού ακόμη και οι Ρώσοι της εποχής Στάλιν τολμούσαν να την αποκαλούν «Πετρούπολη».. Κατά την περιγραφή της Ε.Β: «..πρόκειται,, για την κομψότερη πόλη του Βορρά, τη μοναδική ίσως πόλη του κόσμου που κτίστηκε κατά παραγγελία». Τον θεμέλιο λίθο της νέας πρωτεύουσας της αχανούς ρωσικής Αυτοκρατορίας έθεσε ο Μέγας Πέτρος το 1703, διαλέγοντας μια έρημη ακτή όπου ο ποταμός Νέβας συναντά τη Βόρεια Θάλασσα. Σύμφωνα με το θρύλο, όταν ανέλαβε Τσάρος, το εν λόγω σημείο του υποδείχθηκε με θεόσταλτο όνειρο, λίγο πριν από μία πολύ σημαντική μάχη εναντίον των Σουηδών. Ωστόσο, είναι ιστορικά διαπιστωμένο, ότι ο Ρώσος Αυτοκράτορας την Πετρούπολη την έβλεπε, ως το παράθυρο της Ρωσίας στην Ευρώπη. Και ότι οι λόγοι που τον οδήγησαν στο κτίσιμο της πόλης, ήταν αφ’ ενός η διάνοιξη εμπορικών οδών με στόχο τη συστηματική καλλιέργεια των οικονομικών σχέσεων της Αυτοκρατορίας με τη δύση και αφ’ ετέρου η απόφαση για την απεξάρτηση του ρωσικού εμπορίου από την Υψηλή Πύλη, που άμεσα (σ.σ, Αιγαίο, Βόσπορος) ή έμμεσα (σ.σ, Τουρκομάνοι ηγεμόνες του Βόρειου Εύξεινου Πόντου και δη Τάταροι της Κριμαίας) ήλεγχε το ρουν των θαλάσσιων μεταφορών. Πάντως την πανέμορφη Αγία Πετρούπουλη ή επί το ορθότερο «Άγιοπετρούπολη», οι Γάλλοι αρχιτέκτονες που εκλήθησαν να την σχεδιάσουν, το έκαναν εντελώς ελεύθερα, τραβώντας ίσιες λεωφόρους, στήνοντας παλάτια σε απέραντες πλατείες, ζώνοντας το ποτάμι με θαυμάσιες μαρμάρινες γέφυρες, τοποθετώντας έναν επιβλητικό καθεδρικό ναό σε μια μεγάλη και γυμνή πλατεία και στριμώχνοντας τις μικρές λευκές εκκλησίες με τους στρογγυλούς χρυσούς τρούλους, ανάμεσα σε τόση…Ευρώπη, επιτυγχάνοντας να χαρίσουν στην Πετρούπολη γωνιές που θα τις ζήλευε ακόμη και το Παρίσι.

Ως πρωτεύουσα της τσαρικής Ρωσίας, για σχεδόν δύο αιώνες, η πόλη είναι γεμάτη παλάτια Τσάρων και αξιωματούχων του προ-σοβιετικού καθεστώτος. Τα περισσότερα κτίσθηκαν από ιταλούς αρχιτέκτονες που προσκλήθηκαν για το σκοπό αυτό στη χώρα και σήμερα λειτουργούν ως μουσεία. Όμως πιο μεγαλειώδες από όλα είναι το συγκρότημα των Χειμερινών Ανακτόρων. Πρόκειται για το μέγα κληροδότημα των Τσάρων, το ανεκτίμητο «Ερμιτάζ» (σ.σ, η λέξη ερμιτάζ (hermitage) είναι γαλλική, εκ παραφθοράς της ελληνικής λέξης ερημητήριο. Με τον όρο αυτό αποκαλούσαν οι Γάλλοι οποιαδήποτε εξοχική ή απόκεντρη κατοικία κυρίως για μονήρη ανάπαυση ή αναψυχή), που έχει θέση στην πρώτη σειρά της αριστοκρατίας των μεγάλων μουσείων του κόσμου: Λούβρο, Πράδο, Βατικανό, Παλάτσο Πίτι, Μετροπόλιταν.

Περιγράφοντάς το η Ε.Β, σημειώνει: «Έχει, μας είπαν, τριακόσιες πλήρεις αίθουσες και δεν ξέρω εκείνη την ημέρα που το επισκεφτήκαμε, πόσες είδαμε[…]. Έχουν δει πολλά τα χειμερινά ανάκτορα, τους δύο τελευταίους αιώνες, έχουν ζήσει τις δόξες του Μεγάλου Πέτρου και της Αικατερίνης της Β΄, αλλά και τις πιο δραματικές ημέρες του τέλους της Αυτοκρατορίας. Εκεί, σε αυτές τις αίθουσες, συνεδρίαζε τη νύχτα της 25 ης Οκτωβρίου 1917 το Υπουργικό Συμβούλιο με τον Κερένσκι, ενώ απ’ έξω άρχιζε η πολιορκία των μπολσεβίκων. Και την αυγή της 26 ης, αυτό το Ανάκτορο είχε κυριευτεί, ο Κερένσκι μόνο είχε καταφέρει να αποδράσει, οι δεκατρείς υπουργοί του ήταν αιχμάλωτοι και η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε αρχίσει[…]. Πάντως, στην Πετρούπολη, ακόμη και νέοι Ρώσοι, δεν επιμένουν να σε πάνε σε πολλά εργοστάσια και πολλές βιομηχανίες, που δημιούργησε το καθεστώς Στάλιν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Και όταν σου δείξουν την αγκυροβολημένη «Αουρόρα», το παλαιό επαναστατημένο πολεμικό, και το τανκ στο οποίο επέβαινε ο Λένιν τις ημέρες της Επαναστάσεως, τελειώνουν και με τις σύγχρονες ιστορικές εικόνες…».

Αλλά σε αυτό το μεγάλο ταξίδι των 11 ελλήνων προσκεκλημένων στην πρώτη «μετά-Στάλιν» Ρωσία, δεν έλειψαν και κάποια άλλοτε δραματικά και άλλοτε πικάντικα περιστατικά, μεταξύ των Ελλήνων «συν-εκδρομέων». Όμως για αυτά, όπως και για το φιλοτεχνημένο από την πένα της Ε.Β πορτρέτο του αείμνηστου Γιάννη Μόραλη, ο υπογράφων τις πιο πάνω γραμμές (σ.σ, για δεύτερη φορά ασυνεπής, λόγω ελλείψεως χώρου, στην υπόσχεσή του ότι θα ολοκλήρωνε την περιγραφή τους στην Γ΄ και τελευταία συνέχεια του με τον πιο πάνω τίτλο άρθρου του), τελικά θα αναφερθεί στο τελευταίο μέρος Δ΄, που θα δημοσιευτεί σε επόμενο φύλλο του φιλόξενου «Μ».

(*) e-mail: akoliatsos@gmail.com