Αναρτήθηκε στις:05-12-18 13:27

«Αιέν αριστεύειν…»


Γράφει ο Νικόλαος Στούμπος


Το «αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων» (πάντα να αριστεύει κάποιος και να είναι από τους άλλους καλύτερος) είναι η προτροπή του Πηλέα, βασιλιά των Μυρμιδόνων στη Φθία της Θεσσαλίας, στο γιο του Αχιλλέα, όταν έφευγε για την Τροία (Ιλιάδα Λ 784).

Το παράδειγμα αυτό έγινε στη συνέχεια θεμελιώδες ηθικό ιδανικό σ’ ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Έγινε αιτία να δημιουργηθούν πάμπολλες υπέροχες μορφές με τα προτερήματά τους και με τις αδυναμίες τους, καθώς τα πρόσωπα αυτά της ομηρικής εποποιίας είναι άνδρες, γενναίοι πολεμιστές, ήρωες αλλά όχι θεοί. Από τους άνδρες αυτούς αυτός που διακρίνεται, ο άριστος, καταλαμβάνει σημαντική θέση, κυρίως στην Οδύσσεια. Είναι άνδρες που βρίσκονται στο κέντρο των γεγονότων με την οργή τους και με την τρυφερότητά τους, με τα έργα και την καρδιά τους. Ο Όμηρος ζει σ’ ένα κόσμο, όπου υπάρχει ήδη η «πόλις», ως τρόπος σαφώς καθορισμένος που ζουν ελεύθεροι άνθρωποι (και βέβαια δούλοι), οι οποίοι θεωρούν εαυτούς ότι ζουν σε κοινότητα, ανεξάρτητα από τις εσωτερικές τους έριδες, τις κοινωνικές, πολιτικές και άλλες συγκρούσεις.

Πρόκειται για το γενναίο ελληνικό ατομισμό που όρθωσε το ανάστημά του απέναντι στον ανατολίτικο δεσποτισμό. Τώρα το κέντρο του κόσμου δεν είναι ο δεσπότης της Ανατολής, αλλά ο λόγος που έδρα του είναι η ψυχή του ανθρώπου.

Το θεμελιώδες αυτό ιδανικό της αριστείας, η ανώτατη αυτή αξία, η εξοχότητα και η αναγγελία της συγκρότησης της πολιτικής κοινότητας στη βάση της δημοκρατικής πόλης, είναι δύο σημαντικές πλευρές της οργάνωσης του ανθρώπινου κόσμου. Ο Όμηρος, που θεωρείται ως ο πρώτος δημιουργικός δικαιούχος του όρου «πόλις», αποτελεί το αλφαβητάρι για ολόκληρο τον κόσμο που ακολούθησε. Με το έργο του, την Οδύσσεια και την Ιλιάδα, γαλούχησε τους αρχαίους Έλληνες και με την αδιαμφισβήτητη γοητεία του διέσχισε τους αιώνες. Πρόκειται για τις ιδέες και τις αξίες που έχουν διαμορφώσει και εξευγενίσει ολόκληρο το δυτικό πολιτισμό. Ιδιαίτερα ο Πλάτων θεωρεί τον Όμηρο «μέγιστο της Παιδείας μέρος» και αλλού αναφέρει ότι ο μεγάλος αυτός επικός ποιητής στην Ελλάδα «πεπαίδευκε». Έτσι το ιδεώδες της αρετής αρχίζει από το άτομο: Πρέπει να είμαστε δυνατότεροι, ανθεκτικότεροι, πιο ειλικρινείς από όσο είναι στη φύση μας. αναφερόμαστε στην συναρπαστική εποχή των αρχαϊκών χρόνων που οι υποθέσεις της πόλης αγγίζουν ευρύτερα στρώματα του λαού και οι συζητήσεις που γίνονται είναι συζητήσεις προβληματισμού και πολιτισμού.

Από τον Όμηρο μέχρι τον Αλέξανδρο ο άνθρωπος επιζητούσε τη δόξα (ω πολυαιν’ Οδυσσεύ μέγα κύδος (δόξα) Αχαιών), ένα στοιχείο που δίνει στον ελληνικό πολιτισμό τον αγωνιστικό χαρακτήρα. Το ουσιώδες είναι το «αιέν αριστεύειν…», καθώς δεν υφίσταται υπερβατική πηγή της αλήθειας, ιερός νόμος ή δόγμα. Οι θεοί δεν μιλούν παρά μέσω χρησμών. Οι χρησμοί είναι άλλο πράγμα, επειδή δεν υπάρχει επίσημος ερμηνευτής της αλήθειας με θεία έμπνευση. Τότε, το πεδίο είναι ανοιχτό στην άμιλλα στο επίπεδο του λόγου. Ιδιαίτερα, κατά την κλασική περίοδο, το πιο ισχυρό επιχείρημα είναι ο κρείττων λόγος. Ο κρείττων λόγος δεν είναι μόνο το πιο ισχυρό επιχείρημα, είναι το επιχείρημα που επιβάλλεται. Οι Έλληνες της κλασικής περιόδου θα τοποθετήσουν στο επίκεντρο της στάσης του πολίτη την παρρησία, την ελεύθερη έκφραση, τη γνώμη, όταν πρόκειται για σοβαρές υποθέσεις.

Η αριστεία απευθύνεται στους ικανούς, οι οποίοι μπορούν να αναδειχθούν μέσα από το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Ένα σύστημα που περιέπεσε δυστυχώς στη δουλεία της μνήμης. Αν στο σχολείο οι νέοι μας δε μαθαίνουν να εργάζονται, αλλά να αποστηθίζουν, τότε πώς οι μαθητές από παθητικά άτομα θα γίνουν παραγωγικά; Χρειάζεται για το λόγο αυτό μια εμβάθυνση στο πρόβλημα της παιδείας μας. Είναι ανάγκη οι νέοι μας να αποκτήσουν κριτήρια διάκρισης και ορθή ιεράρχηση του πλούτου των αξιών. Αντί της άσκησης της μνήμης και του μονόλογου, επιβάλλεται ο φωτισμένος διάλογος. Βασικός άξονας της Παιδείας είναι η καλλιέργεια του κριτικού και δημιουργικού πνεύματος, ο καθαρός λόγος, ο καίριος λόγος, η αλήθεια. Τους σκοπούς της ζωής κάθε ανθρώπου δεν τους δίνει η ευφυΐα αλλά το βάθος της προσωπικότητας. Η ευφυΐα γνωρίζει μόνο τους τρόπους υλοποίησής τους, με τη διάκριση του αληθινού από το ψεύτικο. Το βάθος της προσωπικότητας, η αξιολογική συνείδηση και ο χαρακτήρας, με τη διάκριση του ανώτερου από το κατώτερο, του καλού από το κακό, του ωραίου από το άσχημο κλπ, πρέπει να αποτελέσει όχι μόνο θεωρητικά αλλά και στην πράξη τον πρωταρχικό σκοπό της αγωγής και της μόρφωσης. Πάντοτε, το ελληνικό σχολείο επιδίωκε το μορφωμένο άνθρωπο, όχι με γνώσεις αλλά με ήθος και χαρακτήρα. Η κοινωνία μας περισσότερο ταλαιπωρήθηκε και ταλαιπωρείται από τους ευφυείς μορφωμένους αλλά ηθικά ελλιπείς, παρά από τους απλοϊκούς και αμόρφωτους ανθρώπους. Ο άριστος μαθητής δεν είναι προνόμιο ταξικό ούτε εξαγοράζεται με χρηματισμό. Προσφέρεται σε όλους, όταν λειτουργεί η άμιλλα, την οποία καθιστούν δυνατή η αυστηρή αξιολόγηση, το αξιόπιστο εξεταστικό σύστημα, η αμερόληπτη βαθμολογία. Ταυτόχρονα, πρέπει να αναγνωριστεί ότι κάποια παιδιά διαθέτουν από την αφετηρία τους τις ικανότητες, τις οποίες αν δεν αναδείξει η πολιτεία θα χαθούν ως κοινωνικό αγαθό.

Η πρόοδος των κοινωνιών λοιπόν βασίζεται στους ικανούς σ’ όλες τις κοινωνικές δομές. Επιλέγουν τους άριστους για τα καλύτερα σχολεία τους, για τις βασικές υπηρεσίες του κράτους, για τις ηγετικές θέσεις στην κοινωνία, στα πανεπιστημιακά, βιομηχανικά ιδρύματα και στους οργανισμούς. Το «αιέν αριστεύειν…» από τον Όμηρο και τον Περικλή, έχει υιοθετηθεί από σόλες τις προηγμένες κοινωνίες του κόσμου. Η πρόοδος της αρχαίας Αθήνας οφείλεται όχι μόνο στην επιθυμία όλων των πολιτών να στολίσουν την πόλη τους, έτσι όπως άξιζε, και να τιμήσουν τους θεούς αλλά και από μια εξαιρετικά καλλιεργημένη αισθητική που πήγαζε από τη δραστηριότητα όλων των πολιτών, από τις αμοιβαίες τους σχέσεις, από την ακατάπαυστη ανταλλαγή ιδεών και από την υποδοχή που έκαναν στους ταλαντούχους ανθρώπους των άλλων χωρών. Η ισχύς των ΗΠΑ (που περισσότερο από κάθε άλλο στη Δύση πίστεψαν ότι οι Έλληνες ανήκουν σε όλους) δεν είναι μόνο η υπεροπλία σε βομβαρδιστικά, αεροπλανοφόρα και στρατεύματα. Είναι κυρίως τα πανεπιστήμιά τους που αποκτούν παγκόσμια υπόσταση. Η επωνυμία τους είναι συνώνυμο της υπεροχής και προσελκύει τους ικανότερους φοιτητές και καθηγητές από όλο τον κόσμο, προσφέροντας μοναδικές ευκαιρίες. Δίνουν τη δυνατότητα να σκεφθούν και να δημιουργήσουν ελεύθερα και να ευημερήσουν μέσα από τη δυνατότητά τους σε βαθμό ασύγκριτο με οποιαδήποτε άλλη χώρα.

Το έμβλημα της αριστοκρατικής ευγένειας της φυλής μας ήταν ανέκαθεν το «αιέν αριστεύειν…». Οι Έλληνες δεν έχουμε πρόβλημα νέων στοιχείων. Πρόβλημα έχουμε στην αφομοίωση και κατανόηση των παλαιών. Δεν κάνουμε καλή χρήση της ιστορίας μας, που είναι ιστορία των απόλυτων αξιών, είναι φιλοσοφία μέσω παραδειγμάτων. Η ιστορία μας με το στοχαστικό αντίκρισμα της εποχής μας είναι μια δίδυμη δύναμη που οπλίζει τον άνθρωπο με τόλμη και άγρυπνο μάτι, με ώριμο στοχασμό, με φρόνημα και γενναιότητα. Οι ζωντανοί άνθρωποι, οι άριστοι, σώζουν το νόημα της ζωής, της χαράς. Μέσα από τις δύσκολες καταστάσεις φυτρώνει η ελπίδα από τους λίγους. Σώζεται το θάμβος της γλώσσας μας, ση αξιοπρέπεια της ιστορικής μας αυτοσυνειδησίας, το σθένος της πίστης. Είναι αυτοί που έχουν ξεκάθαρα κριτήρια προόδου, ασυμβίβαστες διακρίσεις ποιότητας, απροκατάληπτες αποτιμήσεις αξίας. Το πρόβλημα είναι ο επαρκής αριθμός αυτών των ανθρώπων που μπορούν να οδηγήσουν την κοινωνία προς την πρόοδο. Η ύπαρξη αυτού του κρίσιμου αριθμού ανθρώπων θα διευκολύνει τις συνέργειες πόλων ποιότητας στην εκπαίδευση, στην οικονομία, στη δημόσια ζωή. Θα επιστρέψει να δημιουργηθούν θεσμοί με διάρκεια και συνέχεια. Ο πλανήτης μας δεν έχει ανάγκη από ποσότητα εργασίας. Πάσχει από παραγωγικές ιδέες. Σ’ αυτό θα βοηθήσουν οι ικανοί, οι άριστοι, οι οποίοι πρέπει να είναι φιλότιμοι, να συνδυάζουν φυσική ρώμη, με ευφυΐα και ηθική στερεότητα.

img

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ