Αναρτήθηκε στις:12-03-19 12:14

Αναζητώντας στις ιστορικές πηγές τον βιογράφο της Οσίας Θεοδώρας πολιούχου της Άρτας


Έρευνα πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου


Μελετώντας ιστορικά και αγιολογικά κείμενα που έχουν σχέση με τον βίο και την πολιτεία της Οσίας Μητρός Θεοδώρας, της πολιούχου της Άρτας, διαπιστώνουμε, ότι υπάρχουν πολλά κενά αλλά και αντιφάσεις.

Σε σχετική ανέκδοτη εργασία μας εντοπίσαμε και σχολιάζουμε τα θέματα αυτά που χρήζουν και άλλη ιστορική και αγιολογική έρευνα. Απόσπασμα από την εργασία μας αυτή δημοσιεύουμε στην συνέχεια. Υπενθυμίζουμε ότι παλιότερα δημοσιεύσαμε ένα άρθρο με σχόλια και παρατηρήσεις στο πρωτόκολλο ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας.

Με την ευκαιρία της σημερινής δημοσίευσης θα πρέπει να τονίσουμε και τα εξής:

Α. Επιβάλλεται πλέον να γίνουν οι κατάλληλες ενέργειες ώστε να γίνει επίσημη αγιοκατάταξη της Οσίας στο εορτολόγιο που δημοσιεύει το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ώστε η Οσία να γίνει γνωστή στο παγκόσμιο Ορθόδοξο πλήρωμα. Υπενθυμίζουμε ότι στο εορτολόγιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι εγγραμμένοι ΜΌΝΟ οι εξής τοπικοί Άγιοι. Άγιος Μαξιμος Γραικός (21 Ιανουαρίου) -Άγιος Παρθένιος (21 Ιουλίου) και Άγιος Δαμασκηνός ο Στουδίτης.

Β. Πρέπει να ξεκινήσει η διαδικασία της ανακηρύξεως ως νέας Αγίας της κόρης της Οσίας Ελένης Αγγελίνας Δούκαινας της Ομολογήτριας. Ήδη εδώ και δύο χρόνια ο γράφων απευθύνθηκε γραπτώς στους αρμοδίους για το θέμα, χωρίς μέχρι σήμερα να υπάρχει κάποια ενημέρωση- εξέλιξη της υπόθεσης.

Γ. Λόγω των πολλών κενών και λαθών που υπάρχουν στο Συναξάριο της Οσίας είναι επιτακτική η ανάγκη να ξαναγραφτεί ο βίος της Οσίας με βάση και τα υπάρχοντα ιστορικά στοιχεία, αλλά και τα στοιχεία που σώζει μέχρι σήμερα η τοπική προφορική και γραπτή Αρτινή παράδοση. Επίσης να συμπληρωθεί η ακολουθία της, ώστε να συμφωνεί με ό,τι γράφεται στο συναξάριο της Οσίας.

Πότε έζησε ο βιογράφος της Οσίας Θεοδώρας;


Μοναδικός βιογράφος της Αγίας Θεοδώρας της Βασίλισσας της Άρτας,ο οποίος έζησε τον 13ο αιώνα είναι ο μοναχός Ιώβ.

Το χειρόγραφο του βίου και η Ακολουθία της Οσίας του Ιώβ φυλάσσονται μεταξύ των Νανοϊκών κωδίκων στην Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας, χωρίς να γνωρίζουμε πως έφτασε εκεί. Αυτό ήλθε στο φως της δημοσιότητας κατά τον 18ο αιώνα από τον Ιωάννη Αλοϋσιο του Μινγκαρέλλι, όταν ο ίδιος δημοσίευσε περιγραφή των Μαρκιανών κωδίκων. Στον κατάλογο της συλλογής του Μιγκαρέλλι στην σελίδες 136-141 περιγράφει τον υπ΄αριθμό LXXI κώδικα του 15ου αιώνα και στις σελίδες 245-255 περιέχεται η ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΟΣΙΑΝ ΜΗΤΕΡΑ ΗΜΩΝ ΘΕΟΔΩΡΑΝ ΤΗΝ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑΝ ΤΗΝ ΕΝ ΑΡΤΗ ΠΟΝΗΘΕΙΣΑ ΠΑΡ΄ΕΜΟΥ ΙΩΒ ΜΟΝΑΧΟΥ.

Η ακολουθία περιέχει και το συναξάριο της Οσίας. Η ανωτέρω συλλογή του Μινγκαρέλι είχε δύο εκδόσεις (1772 και 1812) και περιείχε και την ακολουθία του Ιώβ. Ο Α. Μουστοξύδης έχοντας υπόψη τις δύο αυτές εκδόσεις και επειδή διέγνωσε την ιστορική αξία του βίου της Αγίας Θεοδώρας ανατύπωσε το αυθεντικό κείμενο του Ιώβ στο περιοδικό «Ελληνομνήμων Σύμμικτα Ελληνικά» κατά τα έτη 1843-1845, γράφοντας συγχρόνως πληροφορία από άγνωστη πηγή ότι «συγγραφεύς είναι μοναχός τις Ιώβ ακμάσας εγγύς του 17ου αιώνος».

Ο Ιώβ όμως δεν είναι δυνατόν να έζησε κατά τον 17ο αιώνα, αφού το έργο του περιέχεται σε χειρόγραφο του 15ου αιώνα. Ο Μινγκαρέλλι από τον οποίο ανατύπωσε το κείμενο ο Μουστοξύδης σημειώνει σαφώς, ότι ο LXXI Νανιακός κώδικας περιέχει μόνο λίγα φύλλα του 16ου αιώνα, ενώ το υπόλοιπο και μεγαλύτερο μέρος, όπου υπάρχει και η ακολουθία της Αγίας Θεοδώρας ανήκει στον 15ο αιώνα.

Από το λάθος του Α.Μουστοξύδη παρασύρθηκαν Έλληνες ιστορικοί, όπως οι Π.Αραβαντινός, Κ.Σάθας αλλά και ξένοι μεταξύ των οποίων και ο Άγγλος Βυζαντινολόγος Donald M.Nicol. Ο τελευταίος στο έργο του The Despotate of Epirus, Oxford 1957 παρασύρθηκε από την Χρονογραφία της Ηπείρου του Π.Αραβαντινού. Το λάθος το ανακάλυψε ο P.Lenede και έτσι ο D.Nicol στην δεύτερη έκδοση του έργου του, που έγινε το 1984, παραδέχεται το λάθος του και σημειώνει.

«Ο βίος της Αγίας Θεοδώρας γραφείς κατά τον 13ο αιώνα παρέχει αξιόλογες πληροφορίες για την εποχή της. Και συνεχίζει. Η Ακολουθία, υπό Ιώβ Μέλη εγράφη περί τα τέλη του 13ου αιώνα και όχι κατά τον 17ο αιώνα, όπως εσφαλμένα είχα γράψει. Καθίσταται τώρα περισσότερο αυθεντικό το κείμενο παρ΄ ότι είχαμε παραθέσει (Β Έκδοση σελ.5).

Το όνομα του βιογράφου της Οσίας


Ο βιογράφος της Οσίας Θεοδώρας της πολιούχου της Άρτας, ο οποίος συνέταξε το συναξάριο και το μεγαλύτερο μέρος της ακολουθίας της 11ης Μαρτίου, αναφέρεται από τους ιστορικούς συγγραφείς με τα εξής ονόματα:

- Ιώβ μοναχός.

- Ιώβ μοναχός ο Μέλης (ή Μέλος ή Μελίας)

- Ιώβ μοναχός Μέλης ο Ιασίτης.

Τα υπάρχοντα ιστορικά δεδομένα που έχουμε μας δίνουν τις εξής πληροφορίες:

Α. Στο βιβλίο με τον βίο της Οσίας και όλες τις ακολουθίες της, που εκδόθηκε το 1938 στην Αθήνα και προλογίζει ο τότε Μητροπολίτης Άρτας Σπυρίδων, γράφεται το όνομα Ιώβ μοναχός Μέλης.

Β. Στην Ακολουθία Οσίας Θεοδώρας, που εκδόθηκε στην Αθήνα 1965, και βασίστηκε σε έκδοση της Βενετίας το 1772, γράφεται ως βιογράφος και συντάκτης της ακολουθίας ο Ιώβ μοναχός Μέλος.

Γ. Ο Λέανδρος Βρανούσης στα «Χρονικά… Ιωάννινα 1962» γράφει το όνομα Ιώβ Μέλης Ιασίτης.

Δ. Ο Α.Μουστοξύδης στο περιοδικό ΕΛΛΗΝΟΜΝΗΜΩΝ -Αθήνα 1965 αναφέρει το όνομα μοναχός Ιώβ. Συγκεκριμένα γράφει: «Έστω πρώτος, αν όχι δια την εποχήν κατά την οποία εγράφη, τουλάχιστον δια την εις ήν αναφέρεται, ο βίος της εν Άρτη βασιλίσσης Θεοδώρας. Συγγραφεύς αυτού είναι ο μοναχός τις Ιώβ, ακμάσας εγγύς του ΙΖ αιώνος και συνθέσας και την ακολουθίαν της Οσίας ταύτης μητρός».

Ε. Στο βιβλίο Η Αγία Θεοδώρα η Βασίλισσα της Άρτας (ιστορία-βίος-ακολουθίες –τέχνη) Έκδοση Ιεράς Μητρόπολης Άρτας 2001, γράφεται το όνομα Ιώβ Μελίας ή Μηλίας ο Ιασίτης.

ΣΤ. Στον Βίο Οσίας Θεοδώρας Ηπείρου, που περιέχεται στην ελληνική Πατρολογία PG.T.127 σελ.904-908 γράφεται το όνομα Ιώβ Ιασίτης

Ζ. O D.Nicol στο έργο του «Το Δεσποτάτο της Ηπείρου» αναφέρει ως βιογράφο τον Ιώβ Μέλη.

Η. Ο ιστορικός ερευνητής Νικόλαος Αθ.Λάππας στην διδακτορική του διατριβή με θέμα «Η πολιτική ιστορία του κράτους της Ηπείρου» Θεσ/νίκη 2007, γράφει τα εξής. «Ενδιαφέροντα στοιχεία μας παρέχει ο «Βίος της οσίας Θεοδώρας», που συνέγραψε ο μοναχός Ιώβ Μελίας προς τιμήν της οσίας Θεοδώρας, δηλαδή της Θεοδώρας Πετραλείφα, συζύγου του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Δούκα. Πρόκειται για ένα αγιολογικό κείμενο που, αν και έχει τα συνήθη μειονεκτήματα του είδους του, ανήκει πάντως σε μία κοντινή προς τα γεγονότα που περιγράφει εποχή (τέλη του 13ου αι.), όπως απέδειξε ο Λ.Ι. Βρανούσης, ο οποίος και αποκατέστησε την αξία της συγκεκριμένης πηγής.

Θ. Επίσης ο S.Petridis (Kωνσταντινουπολίτης λόγιος) στο άρθρο του "Le Moine Iob" γράφει: «Ο Ιώβ Μέλης ήταν ιερομόναχος επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και επί Πατριάρχου Ιωσήφ και έζησε τον 13ο αιώνα», «Job Meles ou Melias moine του Ιασίτου a Constantinople, daw la seconde moitie du XIII siecle”» (Τόμος XV, Paris 1912 sel.44,46,48), (K.Tσιλιγιάννη. Τα τέκνα του Μιχαήλ Β' και της Αγίας Θεοδώρας).

Η. Στο Αρχείο των Βυζαντινών μνημείων της Ελλάδος του Α.Ορλάνδου (Αθήνα 1936 –τεύχος 1-Ιανουάριος –Ιούνιος) στον Β τόμο και στην σελίδα 71, όπου γράφονται ιστορικά στοιχεία για την Ιερά Μονή Κάτω Παναγιάς ο καθηγητής αναφέρει, ότι το 1814 τυπώθηκε «εις δημώδη ελληνική μετάφραση του υπό του μοναχού Ιώβ κατά τον 17ο αιώνα συνταχθέντος βίου της Οσίας Θεοδώρας…».

Έτσι λοιπόν προκύπτουν τα εξής θέματα που απαιτούν ιστορική διερεύνηση:

- Ο Ιώβ ήταν ιερομόναχος ή μοναχός;

- Ο Ιώβ ο μοναχός, ο Ιώβ Μέλης ή Μελίαςή Μηλίας ή Μέλος και ο Ιώβ ο Ιασίτης ήταν το ίδιο πρόσωπο;

Από την δική μας έρευνα προέκυψαν τα παρακάτω:

Στο βιβλίο Λεξικό Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων, τόμος Α των –Wolfgang Buchwald-Armin Hohlweg Tusculum –Otto Prinz (Εκδόσεις Φουρλάς 1993) και στην σελ.228 γράφονται τα εξής: «…Ιασίτης Ιώβ Ιερομόναχος και σύμβουλος του πατριάρχη Κων/πόλεως Ιωσήφ Ά (1267-1275), με εντολή του οποίου και έγραψε –σε συνεργασία με τον Γεώργιο Παχυμέρη- έναν ογκώδη τόμο κατά των Λατίνων, καθώς και μία εγκύκλιο προς τους πιστούς στο ίδιο πνεύμα…. Το θέμα της ταύτισης του Ιασίτη με τον Ιώβ Μελή (ή Μελία) –και οι δύο μπορούν με βάση εσωτερικά κριτήρια να ταυτιστούν- δεν έχει ξεκαθαριστεί, κάτι που κάνει αδύνατη την απόδοση άλλων έργων σ΄αυτόν. Ως συγγραφέας των ύμνων στην Γέννηση του Χριστού, στα Θεοφάνεια, στο Πάσχα κ.λ.π. θεωρείται ο μοναχός Ιώβ Μελής στον οποίο ανήκουν ο βίος και η Ακολουθία στην Θεοδώρα της Άρτας…»

Εάν εξετάσουμε με προσοχή το συναξάριο της Οσίας Θεοδώρας, θα διαπιστώσουμε, ότι ο συγγραφέας του ήταν τελείως ξένος προς εκείνον που συνέταξε τα αριστουργηματικά τροπάρια της ακολουθίας της 11ης Μαρτίου. Δηλαδή ο συντάκτης του συναξαρίου και ο ποιητής της ακολουθίας ήταν διαφορετικά πρόσωπα και τελικά τα οικειοποιήθηκε όλα ο μοναχός Ιώβ;

Αν υποθέσουμε, ότι συντάκτης του συναξαρίου και της ακολουθίας ήταν ο ιερομόναχος Ιώβ ο Ιασίτης, λόγιος ιερομόναχος, που ήταν σκληρός πολέμιος των Λατίνων δημιουργούνται οι εξής απορίες:

Α. Γιατί στο συναξάριο της Οσίας δεν περιλαμβάνονται οι ομολογιακοί αγώνες της για την Ορθοδοξία;

Β. Γιατί δεν υπάρχουν τροπάρια στην ακολουθία σχετικά με τους αγώνες της Οσίας για την διατήρηση της Ορθόδοξης πίστης;

Υπενθυμίζουμε τα εξής αξιομνημόνευτα ιστορικά γεγονότα.

- Η Οσία Θεοδώρα με διπλωματικές πρωτοβουλίες προσπάθησε να μεταλαμπαδεύσει την Ορθοδοξία στην Καθολική Ιταλία. Η προσπάθειά της αυτή θα είχε πετύχει, αν ο γαμβρός της Μαμνφρέδος (σύζυγος της κόρης της Ελένης) δεν είχε ηττηθεί στην μάχη του Μπενεβέντο.

- Προσπαθώντας να εξασφαλίσει συνθήκες ειρήνης μεταξύ του Δεσποτάτου της Ηπείρου και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας της Νικαίας, συμβούλευσε τον σύζυγό της και τους Βυζαντινούς αυτοκράτορες να μην συμφωνήσουν στην ένωση Καθολικισμού και Ορθοδοξίας. Η προσπάθειά της αυτή να αντισταθεί στην ενωτική απόφαση του αυτοκράτορα (της Νικαίας και εν συνεχεία της Κων/πολης) Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου της στοίχισε τον θάνατο των υιών της Δημητρίου και Ιωάννη, που ήταν σπουδαίοι στρατιωτικοί.

- Η Ορθοδοξία σαν θρησκευτική πίστη και σαν συνεκτικός εθνικός κρίκος στην Άρτα και σε ολόκληρο τον λαό της Ηπείρου ενισχύθηκε κυρίως από τις άοκνες προσπάθειες της Αγίας Θεοδώρας και επικράτησε και μετά τον θάνατό της. Σχετικό είναι το γεγονός ότι ο Νικόλαος Ορσίνι και άλλοι Ιταλοί διάδοχοι του έγιναν ορθόδοξοι, γιατί, όπως λένε οι ιστορικοί Γ.Φερεντίνος και D.Nicol, μόνο με αυτό τον τρόπο θα μπορούσαν να γίνουν αποδεκτοί από τους Ηπειρώτες.

Γ. Πώς δικαιολογούνται τα ιστορικά λάθη που αναγράφονται στην αρχή του συναξαρίου από ένα λόγιο μοναχό της εποχής της Οσίας; Συγκεκριμένα ο Ιώβ γράφει, ότι από τον γάμο του Μιχαήλ Α με την Μελισσηνή γεννώνται τέσσερις γιοί. Σχολιάζοντας το θέμα αυτό ο Α.Μουστοξύδης έγραψε στον Ελληνομνήμονα: «Μεγάλην εδώ και εξαισίαν σύγχυσιν έφερεν ο Ιώβ εις την ιστορίαν. Ο Θεόδωρος, ο Μανουήλ και ο Κωνσταντίνος, τους οποίους λέγει υιούς του Μιχαήλ του Α, ήσαν αδελφοί αυτού και γνήσια τέκνα του Σεβαστοκράτορος Ιωάννου».

Δ. Γιατί δεν δίνει ιστορικές πληροφορίες από τον βίο και την πολιτεία της Οσίας στην εξορία; Η τοπική παράδοση διέσωσε αρκετές. Ο Ιώβ δεν είχε ακούσει καμία από αυτές; Η Πρένιστα ή η Πρέντα (περιοχή κοντά στις σημερινές Πηγές) ήταν ο τόπος εξορίας της Αγίας; Αν δεχτούμε ότι η περιοχή Πρένιστα, όπου εξορίστηκε η Αγία ήταν το σημερινό Κορφοβούνι, περιοχή που στην εποχή της Οσίας απείχε δύο περίπου ώρες από την Άρτα, αποτελεί απορίας άξιο, πώς τόσο κοντά στην πόλη της Άρτας, έμεινε άγνωστη η θέση της εξορίας της για πέντε περίπου χρόνια;

Συμπεράσματα, αλλά και απορίες που παραμένουν


Από αυτά που αναφέραμε προηγουμένως προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα:

Α. Οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν, ότι ο βιογράφος της Οσίας ήταν ο μοναχός Ιώβ ο Μέλης ή Μελίας ή Μέλος, που έζησε τον 13ο αιώνα. Πώς δικαιολογείται όμως το γεγονός, ότι στα γραπτά του αποσιωπώνται βασικά ιστορικά και αγιολογικά στοιχεία, που δεν δικαιολογούνται από έναν συγγραφέα σύγχρονο σχεδόν της Αγίας Θεοδώρας; Επίσης δεν δικαιολογούνται τα ιστορικά λάθη που γράφονται στην αρχή του συναξαρίου.

Β. Ο μοναχός Ιώβ και ο μοναχός Ιώβ Μέλης ή Μέλος ή Μελίας φαίνεται να είναι το ίδιο πρόσωπο.

Γ.Ο μοναχός Ιώβ Μέλος δεν ταυτίζεται με τον μοναχό Ιώβ τον Ιασίτη ο οποίος ήταν ιερομόναχος, λόγιος και πολέμιος των Λατίνων και λατινοφρόνων. Την ταύτιση του μοναχού Ιώβ με τον Ιώβ Μέλη και τον Ιώβ τον Ιασίτη παραδέχεται ο διευθυντής του Μεσαιωνικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών Λέανδρος Βρανούσης στο «χρονικό της Ηπείρου» το 1962.

Δ. Μήπως υπήρξε και άλλος Ιώβ μοναχός και επενέβη ποικιλοτρόπως στα γραπτά του μοναχού Ιώβ του 13ου αιώνα με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν αυτά τα μειονεκτήματα που αναφέραμε παραπάνω; Ή μήπως η ακολουθία της 11ης Μαρτίου ανήκε σε άλλη Οσία και μετασχηματίστηκε κατάλληλα από τον μοναχό Ιώβ;

img

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ